فره وشان

نویسنده محمد رضا صرامی

 

مثنوي‌هاي وي عبارت‌اند از:

درج گهر A/ خسرو و شيرين B/ ليلي و مجنون C/ وامق و عذرا F

درج گهر

بسـم الله الرحمـن الرحيـم /  مي نهم از تازه بنايي عظيـم

خسرو و شيرين

به نام آن كه در عنوان نامه / بود نامش نخستين نقش خامه

از او اين آب داده عارض گل / كه آتش افكند بر جان بلبـل

ليلي و مجنون

اين نامـه به نام آن خداوند / كز عشق بناي عالـم افكند

بنيـاد نِهِ بناي افـلاك /  رفعت ده اين سـرادق افـلاك

*  *  *

اين نامه به نام آن جهـان‌دار /  كزعشق نهد بناي هر كار

محمل‌كش اين رونده محمل/ زينت‌گراين خجسته محفل

در طرّه‌ي دل بران از او تاب / در ديده‌ي عاشقان از او آب

وامق و عذرا

اي ز نامت نامه‌ي نامي بنام / وي به نامـت افتتاح هر كدام

اي زعشقت جمله خوبان بي‌قرار/ وامق تو همچوعذرا صدهزار

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص579 تا 585)

تأثير تبريزي

مثنوي‌هاي وي عبارت‌اند از:

جهان‌نما A/ دعوت‌العاشقين B/ گلزار سعادت B/ حسن اتفاق C/ ثمرة الحجاب D/ منهاج‌المعراج E / ميمنت‌نامه E

جهان نما

بسم الله الرحمن الرحيم / نيزه‌ي خطي‌است به قصـد عميم

بسمله راساخته ازلطف پيش/ جاده رحمت به ره حمد خويش

دعوت‌العاشقين

بيا اي بلبل فرّخ پرو بال/ كه ازگل گشته‌اي شوريده‌احوال

بيـا پروانه‌ي مفتـون غـم‌كش / بيـا مرغـابي درياي آتش

گلزار سعادت

به سر دارد هماي خامه دولت / ز وصف گلشن باغ سعادت

زخلد اين باغ زان رو نشان است/ كز آثار شه خلد آشيان است

حسن اتفاق

تفت است و فرشته بلبل او/ چون آتش تفته هرگل او

بلبل ز معـاني و  بيـانش /  تفتـازاني مديـح خوانـش

ثمرة‌الحجاب

شبـي از هـم‌دمـان ايمـاني /  محفـلي گـرم بود روحـاني

همه افسانه سنج چون بلبل/ همگي هم‌زبان چودسته‌ي گل

 

منهاج المعراج

ستايش همان حدّ فرزانه‌اي است/ كه ازسبحه‌اش نه فلك دانه‌اي است

خدا را ستودن خدا را رواست / كه ذاتش قديم است و وصفش بقاست

ميمنت‌نامه

به نام خـداوند  فرد  قـديم /  كه  بنمـود  ما را  ره  مستقيـم

خرد راه‌برساخت در راه راست/ بياراست كونين و مزدي نخواست

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص188 تا 193)

حزين لاهيجي

شيخ محمدعلي بن ابي طالب جيلاني متولد اصفهان و لاهيجي الاصل، به دليل متواري بودن از دست نادرشاه افشار به هند رفت و تا آخر عمر آن جا ماند.

مثنوي‌هاي وي عبارت‌اند از:

ديباچه مطمح‌الانظار A/ چمن و انجمن B/ تذكرة‌العاشقين C/ حديقه دومين، حديقه ثاني D/ صفير دل E/ خرابات E/ فرهنگ نامه E

 

ديباچه مطمح‌الانظار

اي دل افسرده خروشت كجاست/ خامشي از زمزمه جوشت كجاست

ملـك سخـن زير لـواي تو بـود /  رامـش دل‌هـا ز نـواي تو بـود

چمن و انجمن

به نام آن كه آذز را چمن ساخت / دل دوزخ شرر را انجمن ساخت

تذكرة‌العاشقين

ساقـي  ز  مي  مـوحّدانه  /  ظلمـت بر شرك از  ميـانه

با تيـره‌دلان چو لمعـه‌ي نور / در نيـم شبـان تجلـي طور

درده كه ز خود كرانه گيريم / بي خود ره آن يگانه گيريم

حديقه دومين / حديقه ثاني

كـل مبـاني الوجـود ليس سـواه /  وحـده لا اله الّا الله

ديده گر مغز بيند و گو پوست /  رقم آفريدگاري اوست

شجرطورهستي انسان شد/ جلوه‌گاه كمال سبحان شد

اين شجر را زبان چو بار آيد / وقف توحيـد كردگار آيد

متعالي ز وصمـت اطلاق / متجـلّي در انفـس و آفـاق

صفير دل

ثنـاهاي  شايستـه  دل‌دار را  /  سپـاس فـراوان ز ما يـار را

ثنايي كه عالي سپاسان كنند/ سپاسي كه يزدان شناسان كنند

به عجز و سرافكندگي سرنهم / به سر از گل سجده افسر نهم

خرابات

ثناهاست پير خرابات را / كه شُست از دلـم لوث طامات را

عطا كرد ز انديشه فارغ دلي / چو مي‌خانه بخشد سر منزلي

فرهنگ‌نامه

به نام نگارنده‌ي هست و بود /  فرازنده‌ي اين رواق كبود

سرداستان نام فرخنده‌اي است / كه عقل از ثنايش فرومانده‌اي است

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص244 تا 249)

رشيداي عباسي

مثنوي‌هاي او عبارت‌اند از:

مثنوي رشيداي عبّاسي A/ حسن گلوسوز B/ نقش ارژنگ D/ قضا و قدر D/ جواهر الاسرار D/ ميكده شوق E

مثنوي رشيداي عبّاسي

نيم‌شبي با دو سه آشفتـه‌حال / در چمتن زمزمه خونين مقـال

نغمه‌طـرازنده‌ي اسـرار غيـب /  بلبل دستـان زن گلـزار غيب

جمله زيك پرده غم‌آهنگ راز/چون شده طنبور به يك پرده‌ساز

شعـله فروز انجمنـي داشتيم /  از گل فطـرت چمني داشتيـم

حسن گلوسوز

كيم كوثركه ازشعله‌ي نوشي/ لب تب‌خاله را الماس پوشي

رهايي دشمنـي دام آشياني / پريشـان نغمـه خونيـن زباني

ز الماس نگه ريش آزمايي / به زخم تيغ مژگان دل گشايي

جنون را عندليـب خانه زادي / سمنـدر زاده‌ي آتش نهادي

نقش ارژنگ

اي چمن پرور بهـار وجود / نقش‌بند نگـارخانه‌ي بود

چهره پرداز حسن بوقلمون / جوهرافروز عشق آينه‌گون

مطلع‌آراي مشـرق ايجاد /  جلـوه‌ي مطلعـت ابد بنيـاد

حسن گلگونه‌ي جهان ازتوست/ نقش تصوير جسم وجان ازتوست

قضا و قدر

سالكي در مقام يكتايي / خانه بر دوش ملك تنهايي

عارف نكته‌هاي سنجيده / پير فرزانه‌ي جهان ديده

پيش آهنگ حلقه‌ي توحيد / يكّه‌تاز قلم‌رو تجـريد

جواهر اسرار

اي هنرپرور طلسـم وجود /  لوح محفـوظ كارخانـه‌ي بـود

نقـش‌بنـد سپهـر  مينـايي  /  صـانع  حسـن  عالـم‌آرايي

گهـر افـروز سبعـه ي سيّار /  نوربخـش  جواهـر  اسـرار

كيميـادان جوهـر جان‌ها  /  مخـزن‌آراي سينـه‌ي كان‌هـا

گهرنطق جسم وجان از توست / زاده‌ي طبع بحروكان از توست

ميكده شوق

زهي عالم ازنحل صنعت بري / زخم خانه‌ات نه فلك ساغري

مـي سـاغر زندگـاني تويي /  گـل نشئـه‌ي جـاوداني تويـي

زماني كه مستان معني‌پرست/ ز صهباي شوق تو بودند مست

نه سيّاره‌اي خوشه‌ي تاك بود/ نه خم‌خانه اي دور افلاك بود

كفت گردي ازلاي‌آن باده بيخت/ مي روح درجام ايجاد ريخت

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص271)

منير لاهوري

مثنوي‌هاي ابوالبركات منير بن عبدالمجيد مولتاني عبارت‌اند از:

ساز و برگ B/ رمز و ايما، اشارت‌نامه B / بهار جاويد B/ مظهر گل، مثنوي در صفت بنگاله B/ مناظره بنگ و كوكنار D/ مي‌خانه E

ساز و برگ

خـداوندا دل فيـض‌آشنـا ده  /  سخـن را برگ و ساز مدّعـا ده

زبان را روشناي حرف من ساز / دلم را عينك چشم سخن ساز

رمز و ايما / اشارت‌نامه

الاهـي بهر درس رمـز و ايمـا /  زبانِ چشـم ما را سـاز گويا

تعالي الله چه درس مشكل است اين/ كلام چشم وگفتاردل است اين

 

بهار جاويد

الاهي بلبـل گلشـن پرستم / گل گلـزار نغمـه ده به دستـم

چو بلبل فيـض مشـق ناله‌ام ده / سياهـي از دوات لاله‌ام ده

شوم چون بانسيم فيض محرم/كشد برصفحه‌ي من مهره شبنم

گل معنـي برويان از سر من / بنفشـه ساز وقف مسطـر من

مرا درس گلستان ياد ده ياد/ كه همچـون سرو از غم گردم آزاد

مظهر گل / مثنوي در صفت بنگاله

به نام فيض‌بخش دانش‌آموز/ كه دل‌ها گشته از وي فيض‌آموز

مناظره بنگ و كوكنار

دوش در بزمگـاه اوباشان / جمع بودند مشـت قلاشان

مي‌خانه

بـود  بر  لـب  آشنـاي  قـدح /   ثناي  خـدا  و دعـاي  قـدح

خدايي كه شاداب از او گشته تاك / لب جـام را ساخته خنـده‌ناك

زپيمانه اش مستي انجم است / زخم‌خانه‌اش آسمان يك خم است

شده صوفي تاك از او سبزپوش / به مهرش زده خون انگور جوش

كنـد رحمتـش روز بيـم و اميد / عمـل‌نامه‌ي مي‌كشـان را سفيـد

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص548 تا 552)

هفت‌اورنگ جامي

تحفة‌الاحرار A/ يوسف و زليخا B/ ليلي و مجنون C/ سلسلة‌الذهب D/ خردنامه اسكندري E/ سلامان و ابسال F/ سبحة الابرار G

تحفة‌الاحرار

بسم الله‌الرحمن‌الرحيم / هست صلاي سر خوان كريم

فيض كرم، خوانِ سخن سازكرد/ پرده زدستان كهـن بازكرد

بانگ صرير از قلم سحركار / خاست كه بسـم الله دستي بيار

مايده‌ي تازه برون آمده‌ست / چاشِنِيِ گيـر كه چون آمده‌ست

ورنچشي نكهت آن بس ترا/ بوي خوشش طعمه‌ي جان بس ترا

يوسف و زليخا

الاهي غنچـه‌ي امّيد بگشـاي / گلي از روضه ي جاويد بنمـاي

بخندان از لب آن غنچه‌‌ي باغم / وزين گل عطرپرور كن دماغم

در اين محنت سراي بي‌مواسا / به نعمت‌هاي خويشم كن شناسا

ضميرم را سپاس انديشه گردان / زبانـم را ستايش پيشه گـردان

ز تقويم خـرد بِهْ روزيم بخش / بر اقليم سخن فيـروزيم بخش

ليلي و مجنون

اي خاك تو تاج سربلندان/ مجنون تو عقل هوشمندان

محجـوب، ترا نهـاد ليلي / مكشوف، ترا سها سهيـلي

خورشيد زتوست روشني‌گير/ بي روشني تو چشمه‌ي قير

بر چشمـه‌ي قير اگر بتابي / گيـرد فلكش به آفتـابي

اي دسـت مقـرّبان آگـاه /  از دامـن عزّت تـو كـوتاه

دفتر اول سلسلة الذهب

لله الحمـد قبل كلّ كلام  /  به صفات الجـلال و الاكرام

حمد او تاج تارك سخن است/ صدر هر نامه‌اي نو وكهن است

خامـه چـون تاج نامـه آرايد   /   درّةالتـاج  نـام  او  شـايد

الله الله چه طرفه نام است اين/ ورد دل حرز جان تمام است اين

پنج حرف است پس شگرف اين اسم/ پيش گنج نهان ذات طلسم

دفتر دوم سلسلة الذهب

بشنو اي گوش بر فسانه‌ي عشق/ از صرير قلم ترانه‌ي عشق

قلم اينك چو ني به لحن صرير / قصّه‌ي عشق مي‌كند تقرير

عشق مفتاح معدن جود است / هر چه بيني به عشق موجود است

هيچ جنسي ز سافـل و عالي /  نيست از عشـق و حكـم آن خالي

حق چو بر خويشتـن تجلّي كرد /  يافت خود را در آن تجلّـي فرد

دفتر سوم سلسلة الذهب

حمد ايزدنه‌كار توست اي دل/ هرچه كارتو بارتوست اي دل

پشت طاقت به عاجزي خم ده/ واعترف بالقصور عن حمده

و تفضّل بافضل الصّلوات  /  و تقرّب  باحسن  الدّعوات

بنبـي  الهـدي  و  احبـائه  /   وارثـي علمـه  و آدابـه

بعد حمد حق و درود نبي/ نيست پوشيده بر زكي وغبي

خردنامه اسكندري

الاهي كمال  الاهي تراست / جمال جهان پادشاهي تراست

جمال تو  از وسع  بينش برون /  كمال از حد آفرينش  برون

بلنـدي و پستي نخـوانم ترا  /  مقيّـد به اين‌هـا  ندانـم  ترا

نه تنها بلندي و پستي تويي/ كه هستي ده وهست وهستي تويي

تويي جمله وغيرتوهيچ نيست/ دراين نكته يك موخم وپيچ نيست

سلامان و ابسال

اي به يادت تازه جان عاشقـان / زآب لطفت تر زبان عاشقان

از تو بر عالم فتـاده سايه‌اي / خوب‌رويان را شـده سرمايه‌اي

عاشقان افتاده‌ي آن سايه اند / مانده در سودا از آن سرمايه‌اند

تا زليلي سرّ حسنش سر نزد/ عشق او آتش به مجنون در نزد

تا لب شيرين نكردي چون شكر/ آن دو عاشق رانشد پرخون جگر

سبحة الابرار

ابتدي بسم الله الرّْحمـان /  الرّحيـم المتـوالي الاحسـان

مي‌كنم ازنم اين آب حيات/ زندگي بخش دل اهل نجات

ترزبان خامه‌ي مشك‌افشان را/ تا معطركند اين‌عنوان را

نافه ي آهـوي تاتار است اين /  نفحه‌ي طبله‌ي عطـار است اين

خوش‌نفس غنچه‌ي باغ قدم است/ تازه رس ميوه‌ي شاخ كرم است

(مثنوي هفت اورنگ – آقاي مرتضي مدرسي گيلاني – چاپ ششم : بهار 1370 – انتشارات كتاب‌فروشي سعدي – تهران ، ناصرخسرو، گلستان كتاب ، اورنگ سوم : تحفة الاحرار ص 367 اورنگ پنجم : يوسف و زليخا ص578 اورنگ ششم: ليلي و مجنون ص 751 اورنگ اول صص 2،185 و 260 اورنگ هفتم : خردنامه‌ي اسكندري ص912 اورنگ دوم: سلامان وابسال ص 311 اورنگ چهارم : سبحة الابرار ص446 و منظومه‌هاي فارسي–دكترمحمدعلي خزانه‌دارلو– انتشارت روزنه چاپ اول ،زمستان 1375ص 204 تا 220)

زلالي خوانساري

مثنوي‌هاي محمدحسن خوانساري متخلص به زلالي عبارت اند از :

حسن‌گلوسوز A/ محمودواياز B/ آذروسمند،گل و بلبل C/مي‌خانه D  سليمان‌نامه، سليمان و بلقيسE/ شعله ديدار F/ ذره و خورشيد G

حسن گلوسوز

بسم الله الرحمن الرحيم / تير شهاب است به ديو رجيم

محمود و اياز

به نام آن كه محمودش اياز است/ غمش بت‌خانه‌ي‌ ناز و نياز است

شب و روز از پي خدمت به درگاه / سياهي مي كنم از دور چون آه

آذر و سمند / گل و بلبل

نامش عشق است وحسن آذر/ آتش ساقي است كو سمندر

عاشـق نفـس جگـر كبابان / لايق هـوس تُنُـك شـرابان

مجراست به چرخ ديرساله / يك قطره ي اشك ونيم ناله

آن قطـره توان نثار او كـرد / كز دامـن تا جـگر رفو كـرد

گل زآتش اوكه در شمار است/ خاكستر او يكي هزار است

مي‌خانه

نام او باده سينه‌ مي‌خانه / دهن هر كه هست پيمانه

آفتاب است ديرساله ي او / سرنگون مي‌رود پياله ي او

سليمان‌نامه / سليمان و بلقيس

به نام جهان‌گير دل‌هاي تنگ / كه آمد سليمانش يك مور لنگ

شعله ديدار

نام او تاج سر هر نامه‌اي / شعله ي ديدار هر هنگامه‌اي

ذره و خورشيد

نام او كرد مرا شعله‌فروز/ نتوان گفت به آتش كه مسوز

سخنم كرد به نامش جاويد / ذره را جوهر تيغ خورشيد

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص293 تا 298)

عتّابي تكلّو

مثنوي‌هاي وي عبارت‌اند از:

ايرج و گيتي A/ منظر‌الابرار A/ فرهاد و شيرين B/ حدائق‌الازهار D  هفت پيكر D/ سام و پري E/ اسكندرنامه E

ايرج و گيتي

تاخـت چو آيينـه‌ي  گيتي‌نمـاي /  ديـد يكي  ماهـوش  دل‌رباي

بـي‌دل و ديـن گشت پريشـان فتـاد / در صـدد پيـروي آن فتـاد

ديـد به خوابـش به همـان دل‌بري /  بي‌خبـر از رابطه ي مـادري

آتش عشقش جگـرافروز گشت / عاشق آن دل‌بر جان سـوز گشت

نسبت رويش چو به خورشيد يافت/ديده‌ي دل جانب خورشيد تافت

منظر‌الابرار

عتّابي اين مثنوي را به دستور شاه عباس سرود و شاه ديه طارند از اعمال ورامين را به جايزه به او بخشيد .

شاه جهان كوكبه عبّاس شاه / در ره مردان خدا خاك راه

جوهرتيغش همه تسخير باد/ همچو دم صبح جهان‌گير باد

فرهاد و شيرين

خبر دادند شيرين را كه پرويز / رسيد اينك چو اشك خود جلـو ريز

چنان تند و چنان گرم وسبك‌رو/كه گفتي آفتاب است اين نه خسرو

هنوزم تيشه در كارآزمايي است/ وگر نه پيشه‌ام بعد از خدايي است

زدايد  عكـس را از آينـه آب /  ربايد  خواب را  از ديـده در خـواب

زهرخون كزمژه برسنگ مي‌ريخت/ پي تصوير شيرين رنگ مي‌ريخت

حدائق‌الازهار

اي گداي تو پادشـاهي بخش / بنده را منصـب گدايي بخش

كه گداي تو شاه بي‌سپه است / هر كه شد بنده‌ي تو پادشه است

خاك راه تو تاج خورشيد است/ خاك روب در تو ناهيـد است

دل كه بيگانه ازتو شد سنگ است/ دردو عالم مكان اوتنگ است

آشنـاي تو دانـد اين معنـي /  كه جـوي نيسـت دنيي و عقبي

هفت پيكر

بودكوهي دركهن ميدان/ سايه اش بر دو كون گشته گران

چرخ نيلوفري برش به مثل / همچو نيلوفري به دامن تل

دامـن از روزگار درچيـده /  لعـل خورشيـد در كمـر ديده

سام وپري

بتي همچـو آيينه رخ آفتاب / لبي همچـو ياقوت حرفش چـو آب

رخي همچو نار خليل آب‌دار / دهان غنچه و غنچه چون نوك خار

دو پستان دو چشمه چو كوثر به هم/ چو نورو نظر هر دو را سربه هم

ز شمـع رخش يك شـرر آفتاب / زده آتش از خود به ياقـوت ناب

خرامان زشوقش به بستان نهال/ خروشان ز شوقش در ايوان مثال

 

اسكندرنامه

نظامي كه وصف سكندر نمود/ اگر ساحري كرد معجز نبود

بيانش گر آيينه‌ي انور است /  معاني من سدّ اسكندر است

برآب ازنگارم خيال سخن/ چكد عكس را آب خضر از دهن

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص419 تا 421)

قاسمي گنابادي

مثنوي‌هاي ميرمحمد قاسم بن عبدالله حسيني جنابذي متخلص به قاسمي عبارت‌اند از:

زبدة الاشعار ، جواب مخزن الاسرار A/ خسرو و شيرين B/ عمدة الاشعار B/ ليلي و مجنون C/ گوي و چوگان ، كارنامه C/ شاه اسماعيل نامه ، شاه‌نامه ماضي E/ شاه‌نامه نواب عالي E / شاه‌رخ‌نامه E

زبده الاشعار / جواب مخزن الاسرار

بسم الله الرحمن الرحيم / حبل متين است و ره مستقيم

خسرو و شيرين

سخن پرداز اين افسانه‌ي نو / چنين زد داستان در پيش خسرو

كه خسرونام شاهي، محترم بود/ سرو سرخيل شاهان عجم بود

نديمي داشتـي شـاپور نامش / در آييـن خـردمنـدي تمامـش

شبي روشن‌تر از روزجهان تاب/ سراسر نوروظلمت گشته ناياب

شه ازدرياي لب شد گوهر‌انداز/كه بهر خواب من افسانه‌اي ساز

عمده الاشعار

الاهي قاسمي را راه بنماي / زبانش را به بسم الله بگشاي

 

ليلي و مجنون

آراسته بود صحن گلشن / گل‌ها همـه چون چراغ روشن

ديدند كه از گل انجمن بود / چيدند گلي كه در چمن بود

در كان سخن چو پا فشردند / هر گنج گهر كه بود بردند

آن گاه از اين چمن پريدند / در روضـه ي قدس آرميدند

روزي كه من آمدم به صد گام / در ساحت باغ كردم آرام

گوي و چوگان / كارنامه

اين نامه كه هست حسب حالي / طغراش به نام ذوالجلالي

شاه‌اسماعيل‌نامه / شاه‌نامه ماضي

قدم درقيام آن چنان راست دار/ كزان رستگاري شوم رستگار

ز سجده رخم نه به خاك نياز / بدان زهر قاتل هلاكم مساز

ميفروز روي بتان از شراب / مزن در دل و جانم آتش ز تاب

بكُن دستم از دانه‌ي سبحه پر/ مگردان تهي دستم ازلعل ودر

بده درشبم قطره‌ي اشك وسوز/ وزان كوكبم‌كن شب تيره روز

مناقب اميرالمؤمنين (ع)

دلش پر ز الهـام ربّ جليـل /  چه غم گر نيامـد به او  جبرئيـل

چه باك ارنشد پاي اوعرش‌ساي/ همين بس كه دوش نبي كردجاي

مسيح ار برآمـد به چرخ بلنـد /  علي شد به كتـف نبي بهره‌منـد

به جايي رسانيد از قدر پاي /  كه از دست قدرت سِرِشتَش خداي

سر اوليا شاه مردان علي است / وصي نبي شير يزدان علي است

نباشـد كسي از خفـي و جلـي  /  سـزاي امامت به  غيـر علي

علي شهر علم نبي را در است / زخاك درش عرش را افسر است

خدا را ولي و نبي را يلي است / علي با خـدا و خدا با علي است

اگر  مشكـلي گرددت منجـلي  /  ز ناد علـي دان  و  ياد علـي

 

شاه نامه نوّاب عالي

جهان داورا كبريايي تراست / خدايي ترا پادشاهي تراست

شاه رخ نامه

الاهي به حق، پادشاهي تراست / همه بنده‌ايم و خدايي تراست

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص467تا 477)

سليم تهراني

مثنوي‌هاي وي عبارتند از:

ساده دل، حمارنامهA/ حاتميه A/ مثنوي سليم1 A/ وصف كشمير B/ قضاوقدر1 B/قضاوقدر2B‌/وصف بهار B/ در تعريف و مذمت اسب B/ مثنوي سليم2 F

ساده دل / حمارنامه

ساده‌دلي را ز پي راه دور / گشت خري همچو مسيحا ظهور

جانب بازار چو شد جلوه‌گر / ديد فضـايي چو جهـان پر ز خر

آمده دلّال به وصف خـران /  معـركه آرا چو سخـن پروران

بانگ برآورد كه صاحب خرد / كو كه زمن اين خر مصري خرد

خر نه يكي آهوي صحرانورد / با تك او تندي صرصر بكرد

از فـرس عمـر  سبـك‌تازتر  /  از خـر طنبـور خوش‌آوازتر

توشه كن راحله‌ي ره‌روان /  با خر عيسي ز شرف هم عنان

حاتميه

طوطي كلكم كه سيمرغ چمن / تازگي آموخت از طرز سخن

گفت كه روزي پي سامان كار / قافله‌اي جمع شد از هر ديار

خواسته چون مهر ز مشرق تمام/ عزم سفر كرده ز سرحدّ شام

قافله ي مردم او با صواب / گشته جهان را همه چون آفتاب

نقد خرد مايه‌ي بازارشان / جنس هنر بود همه كارشان

از رخشان نور سعادت عيان / بر سرشان بال هما سايبان

مثنوي سليم1

بسم‌الله الرحمن الرحيم / هست عصاي ره طبع سليم

راوي افسانه‌ي اهل كرم / طوطي پرريخته يعني قلم

وصف كشمير

سخن هر جا زصنع كردگار است/گواه پاي بر جا كوهسار است

خصوصاً كوه گردون قدركشمير/كه تيغش مي‌زند بر ابر كشمير

نكويم كوه ابدالي تنومنـد /  هـزاران كوچك ابدالش چو الوند

سپهر سرفرازش كرد تقدير / در او تابان نجوم از چشم نخچير

زمين طفلي به دامان دايه دارش/ فلك نيلوفري ازچشمه سارش

قضا و قدر 1

شنيدم روزي از خونابه نوشي / چو گل از پاره ي تن خرقه پوشي

در معني به گوش خود كشيده / شده همچون عصاي خود جريده

قضا و قدر 2

نبينـم خوش زمين و آسمـان را / به خير آرد خدا كار جهـان را

جهان آن روز راحت را تلف كرد/ كه رسم دوستي را برطرف كرد

نه تنها دوست با دشمن نسازد/ كه تن با جان وجان با تن نسازد

به هرتن استخوان‌هاي بلاسنج/ به چنگ افتاده چون اجزاي شطرنج

وصف بهار

بيا بلبل كه ايّام بهاراست/ گلستان خوش‌تر از آغوش يار است

صف آرا شد چمن از سرو شمشاد / علم‌دار سپاهش سرو آزاد

در تعريف و مذمّت اسب

بوَد در زير زينم بادپايي / نه اسبي بلكه شوخ دل ربايي

اسيـر كاكلش خوبـان  دل‌جـو  /  گـرفتار خـم فتراكـش آهو

به رنگ نيلگون خودرانموده است/ كه خوبان عرب راتن كبود است

مثنوي سليم 2

چون زقهر حق نترسي اي سليم / گشته‌اي تو هيزم نار جحيم

حرف حكمت بر زبان آن لئيم / حلّه‌هاي عاريت‌ دان اي سليم

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص308 تا 312)

ابوطالب كليم كاشاني

مثنوي‌هاي او عبارت‌اند از:

تعريف اكبرآباد و باغ جهان‌آرا B/ تعريف قحط دكن B/ در شكستن دست خود B/ در تعريف اسب و بيماري او B/ كتابه عمارت شاه نوازخان از امراي شاه جهان B/ در وصف قصر پادشاهي b/ در تعريف كشمير B/ داستان‌سركوبي و قتل ججهار B/ كتابه قصر دل افروز E/ كتاب خانه دولت خانه اكبرآباد E/ تعريف جنگ فيل‌ شاه‌زاده اورنگ زيب E/ شاه‌جهان‌نامه، پادشاه‌نامه ، ظفرنامه شاه جهاني E/ اقبال‌نامه شاه جهان E

تعريف اكبرآباد و باغ جهان‌آرا

خوشا هندوستان مأواي عشـرت /  سواد اعظم اقليـم راحت

ز خاك پاي او برداشتن كام / چنان آسان كه بردارد كسي گام

تعريف قحط دكن

در اقليم وجود آدم غريب است/ غريبان را همه خواري نصيب است

ز ياران وطـن  پيغـام  آمد  /  كه اي سرگشتـگان العـود احمـد

ز بس خواري از اين غربت كشيدند/ وطن را باز بر غربت گزيدند

غريبـان  ديار  زندگـاني   /   سفـر كـردند  همچـون كـارواني

حبـاب‌آسا دراين درياي پرشـور /  شـد از سرها هـواي زندگي دور

چنان جا كرد در دل شوق مردن / كه دشمن هم نجستي مرگ دشمن

به نوعي رغبت مـردن فزون بود /  كه ديدار طبيبان بدشگـون بود

گه تسليم جان بيمـار خوش‌خـو /  شكفته همچـو گل در دامـن تو

چنان آسان سوي لب جان ز تن رفت/كه گفتي اززبان بردل سخن رفت

زشيريني كه دارد در نظر مرگ / شكرخواني نمي باشد مگـر مرگ

در شكستن دست خود

كِيـم من  داغ‌داري  از زمـانه /  به داغي خدنگـي را  نشـانه

زگم نامي به شهرخودغريبي/ شكسته خاطري محنت نصيبي

در تعريف اسب و بيماري او

مـرا تا  افكنـد هـر روز جايـي  /  نصيبـم كرده گـردون بادپايي

به سيرهردياري چون كنم ميل/ به ره منزل نفهميده است چون سيل

كتابه عمارت شاه‌نوازخان از امراي شاه جهان

زهي قصري كه گردونت دهد باج/ سخن را برده تعريفت به معراج

ز شوق ديدن ايوانت خورشيد /  نخوابد همچو طفل اندر شب عيـد

در وصف قصر پادشاهي

زهي دولت سراي آتش‌افروز/ فروغ تو جهان را صبح نوروز

رخ افلاك را آيينه بامـت /  چراغ اختران روشن ز جاهـت

در تعريف كشمير

دگر بخـت از در ياري برآمـد /  به شهرستان عيشـم ره‌بر آمد

ره و رسم جفاجويان دگر شد / كسي كاو بود ره بر، راه زن شد

داستان سركوبي و قتل ججهار

كسي را بخت چون بردارد ازخاك/ ره سيراب را بندد ز خاشاك
در آتش تخـم  اميد  ار بكـارد /  گلـش بيش از شرر سـربرآرد

همه پاي كسان او رانويد است/ به هردرهر چه قفل او راكليد است

به صد زنجيـر اگر پيـوند دارد /  گشـادي لازم هر بنـد دارد

اگردر راه او هرگام چاهي است/ براي حادثات اورا پناهي است

ز دنيا گر گريزد صاحب اقبال /  چو سايه آيدش دولت ز دنبال

كتابه قصر دل‌افروز

زهي دل نشين قصر آراسته  /  به باغ جهان سرو نوخاسته

جهان از وجود تو دارد صفا / كه فانوس از شمع گيرد ضيا

كتاب‌خانه دولت‌خانه اكبرآباد

از اين دل‌گشا قصر عالي‌پناه /  سر اكبرآباد شد عرش سا

بود كنگرش از جبين سپهر / نمايان چو دندان سين سپهر

تعريف جنگ فيل شاه زاده اورنگ زيب

به مهماني گوش ارباب هوش/ يكي قصه دارم به من دارگوش

حـديثي سراسـر بيان وقـوع /  بگويـم به تو از زبان وقـوع

شاه‌جان نامه / پادشاه نامه / ظفرنامه شاه‌جهاني

به نام خدايي كه ازشوق جود/دو عالم عطا كرد وسايل نبود

 

اقبال‌نامه شاه‌جهان

سخن آن شهنشاه فرمان روا/كه نُه تخت چرخش بود زير پا                               

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص492 تا 498)

وحيد قزويني

مثنوي‌هاي عماد الدوله ميرزا طاهر مجلس نويس قزويني متخلص به وحيد عبارت اند از:

ساغر سرشار A/ مكالمه با درويش كشميري Aو F/ صفت همايون تپه B/ ناز و نياز B/ عاشق و معشوق1 C/ صفت طنبور D/ گلزار عباسي D/ خلوت راز D/ عاشق و معشوق 2 E/ فتح قندهار E/ آلات جنگ E/ صفت نرد E/ صفت عمارت پادشاهي E

ساغر سرشار

ميوه‌ي اين نخل، سرعاشقان/ برگ وبرش جان ودل عارفان

عالـم دل از گل او مشـك بار /  تازه از او باغ روان را بهـار

تا به نهالش شده چشم آشنا / خانه‌ي دل را شده بر گل بنا

آن زبر و زير كه شد آشكار / طاير فيض است بر آن شاخسار

حرف به حرفش همه گنج رموز/ تابش آن خرمن انديشه سوز

تا در فردوس به بستان گشاد/ سين به سر سرو تهي تاج داد

گشت در آن باغ پي عارفان /  ميوه‌ي مقصود زمينش عيان

مكالمه با درويش يوسف كشميري

آتش مي نشئه‌ي گل پيرهن / يوسف كشميري صاحب‌سخن

در دل پاكش مي وحدت رسيد/ بوي گل از ناله ي بلبل شنيد

نرگس او ديده‌ي بيدار داشت/غنچه ي او خنده‌ي گلزار داشت

 

صفت همايون تپه

همايون تپّه جاي باده نوشي‌ است/ كه آن جا فيض گرم گل‌فروشي است

ز رشكش چشم جنّت گشته تاريك /  كه باشد آسمان را خويش نزديك

ناز و نياز

خـدايا سينـه اي بي‌سـوز دارم  /  دلي همچـون چـراغ  روز دارم

پريشان مي‌شود چون غنچه پيوست/ اگر دل را نگه دارم به صد دست

نديدم روي شادي زين دل تنگ / كه اين آيينه پنهان بود در زنگ

دل آيينه‌ام بگرفت از اين درد / گدازي ده كه از من شويد اين گرد

ز عشق خود دلم را ساز بي‌غش / كه سنگ آيينه مي‌گـردد ز آتش

فلـك يك پايه از بالايي تسـت / دو عالـم شاهـد يكتايي تسـت

عاشق و معشوق1

اي ذات تو ترجمان اشيـا  /  ماهيت خموش و بحـر گويا

گويا بود از تو گر زبان است / جاري بود از تو گر بيان است

بر خود تو دهي ز ما گواهي / آب است زبان به كام ماهي

ابر كـرم تو آب حيـوان  /  بر كِشـت وجـود  برگ ريزان

صفت طنبور

نيست سازي به خوبي طنبور /  هيچ سر را نبوده است اين شور

مرغ دل‌ها ازاو وظيفه خور است/ كاسه اش ازغذاي روح پر است

گلزار عباسي

خسروي بود در ديار عراق / همچو شمشير خود به گيتي طاق

نه عراقش هميـن به فرمان بود /  پادشـاه ديار ايران بـود

خود چو يوسف به چشم اهل تميز/بندگانش به چشم خلق عزيز

شيوه‌ي لطف و قهر او شيرين/ همچو مي بزم و رزم او رنگين

خلوت راز

اي فرازنده‌ي سراي جهان/ به گِل وخشت آشكار و نهـان

جـان عالـم بود طلـب‌كارت /  چشـم شوخ بتان بيمـارت

كوه طورازتو اي جهان به تو شاد/ سرمه گرديد ومي‌كند فرياد

هر كه را ساختي قرين عتاب / گردش سر فكند در گرداب

لطفت آن را كه گشت راه نما/كوه سنگ رهش نشدچوصدا

عاشق و معشوق 2

مقراض‌گر: چه سازم رقـم وصف مقـراض‌گر /‌ ‌كزو شـد مرا ريزه ريزه جگـر

تفنگ‌ساز: تفنگ نيست كان بت سرانجام داد/ كه انگشت برحرف آتش نهاد

مذهّب : به مو چون كشد جدول آن سيم تن / رگم را برون مي‌كشـد از بدن

خيّـام: چه گـويم ز خيّام خورشيـدوش / كه گردان چو گردون بود خـانه‌اش

بـزّاز:  ز بزّاز گل كرده  بازار  سود  /  وزو گرم گرديده  بازار سود

فتح قندهار

شهي را كه خواهـد خدا كام ياب / نخستش دهد سيـر چون آفتاب

بلـي تا  نمي‌جنبـد از جا نهـال  /  خيال ثمـر باشـد  او  را محـال

فلك نيز از فيض اين گردش است /كه هر روز خورشيدي آرد به دست

نمي‌بـود اگـر فيـض نشـو و نمـا  /  يكي بود سـرو سهـي با گيـا

نمي‌گشـت با ابر اگر هـم‌سفـر /  كجا قطـره در بحـر مي‌شـد گهـر

شهنشـاه بي مثل عبّـاس شاه / كـه نازد به او تخـت و تاج و كلاه

آلات جنگ

به نام طرازنده‌ي مغزو پوست/ كه خورشيد يك چشمه‌ي صنع اوست

به نام نگارنده‌ي جسـم و جان / كه برگي است از باغ صنعـش زبان

 

صفت نرد

بود بازي نـرد باب شهـان / كه در بزم از رزم دارد نشـان

بود زين سپه هريكي صفدري/ نباشد يكي كم تر ازديگري

صفت عمارت پادشاهي

زهي خانه ي شاه عالم پناه / كه هستي تو بر خانه‌ها پادشاه

نمودي از آن دل ربايي شعار / كه طاقت بود جفت ابروي يار

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص608تا 616)

شاه داعي الي الله شيرازي

مثنوي‌هاي وي عبارت اند از:

مشاهد A/ چشمه زندگاني B/ چهل صباح C/ چهارچمن D/ ساقي نامه D/ گنج روان E/ عشق نامه F/ تاج نامه F

مشاهد

بلبل اگر ناله برآرد رواست / خاصه كه از طرف گلستان جداست

عاشـق  بي‌وايه ندارد  نظـر  /  بلبـل بي ناله  ندارد خبـر

هر كه به هجران فتد از وصل يار/ در غم دل گريه كند زارزار

خون دل لاله و داغ درون /  نيست هم از حال فراقي برون

چشمه زندگاني

ستـايش را سـزاواري خـدايا  /  كه بخشيـدي مرا ياري خـدايا

زبانـم را روان كردي به گفتـار /  كه گفتم اي خداوند جهـان‌دار

چه گويم هرچه مي‌گويم ثنا نيست/ به غيراز عذر لااحصي مرا نيست

تو  پيـدا  آور گنـج نهـاني /  روان  از  توست چشمـه  زندگانـي

 

چهل صباح

بنيـاد سخـن به نام حق نه / كز هـر چه به است نام حـق نه

آن كس كه سرشتِ ما ، زگِل كرد/ گِل را به چهل صباح دل كرد

دل آيينه ي ظهور خود ساخت / دل مظهر پاك نور خود ساخت

چهار چمن

ميوه‌ي باغ جان ما، سخن است/ چه سخن هر چه از خدا سخن است

آن جهـان آفـرين  جـان پرور  /   كـه كنـد خـاك را  زبـان‌آور

آن كه بخشيد هم ترا هم من/جان و دل ، عقل و نفس چارچمن

ساقي نامه

الحمدُ لِواهبِ الاِنابه / وَ الشُّكرُ لِمن له الاجابه

گنج روان

نخستيـن كه آيد قلـم در زبان / به حمـد خدا به كه گـردد روان

كريمي كز آن جا كه اكرام اوست / جهـان حبّه‌ي گنج انعـام اوست

زوان گشتـه از گنـج  او يك درم /  ازل تا  ابد  رفتـه  صيت كـرم

برآرد يكـي مشـت خاك  از زميـن /  كند آسمـانش به زير نگيـن

كند گوهري روشن از خاك پست/ كه در وي نمايش كند هر چه هست

نهـد  نام  آن گوهـر پاك‌دل  /   بلي  او  پديـد آرد  از خـاك دل

عشق‌نامه

از ازل گـر گوش داري تا ابد / بشنوي از هر زبان حمـد احد

حمد حق را نيست حد و منتها/ در حديث آمد كه لااحصي ثنا

ذره ذره در ثناي حضـرت اند / مهـرورز و آشناي حضرت اند

هرچه از هستي بر او يابي قدم/ هست در تسبيح وهّاب النّعم

 

تاج‌نامه

حمد حق گوي و درود مصطفي /  دم برآر اندر ولاي مرتضـي

از شريعت يك قدم بيرون مرو/ هرزه‌ها بگذار و سرگردان مشو

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص322 تا 329)

عرفي شيرازي

مثنوي‌هاي جمال الدين محمد بن زين‌الدين عبارت اند از:

مجمع‌الابكار A/ فرهاد و شيرين B

 

مجمع‌الابكار

بسم الله الرحمن الرحيم /  موج نخسـت است ز بحـر قديم

تابرم اين نامه به تكميل عرش/ زو كنم آرايش قنديل عرش

به كه به نام صمـد  بي نيـاز /  نامـه  نوازيم  و  عنان طـراز

از  اثـر او صمـديت  رفيـع  /  بـر گهـر او  احـديت  وسيـع

فرهاد و شيرين / خسرو و شيرين

خداوندا دلم بي نور تنگ است/ دل من سنگ و كوه طور سنگ است

دلم را غوطه ده در چشمه ي نور/ تجلي كن كه موسي هست در طور

وگـر زين ناسـزا دل عـار داري /  كـرم بسيـار و دل بسيـار داري

دلي ده چون محبـت پاك دامان /  دلي پاكيـزه گوهـرتر ز ايمـان

دلي مرهـم گـذار آرام نشناس /  لبش مسـت مكيـدن هاي الماس

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص423تا 425)

ملك محمد قمي

مثنوي‌هاي وي عبارت اند از: منبع‌الانهار ، نورس نامه A/ صنم و برهمن B

 

منبع الانهار / نورس نامه

بسـم الله  الرحمـن  الرحيـم  /   اهـدنا  ‌الصّـراط  المستقيم

سرخط اسمـاست به مشـق صفات /  حجـت افعـال بر آثار ذات

ديو  رجيـم است از او بيـم زد  /  كوثـر  و تسنيـم از او  نيم مـد

منتخـب  نسخـه‌ي  امّ‌الكتـاب  /   منتسخ  دفتـر  يوم‌الحسـاب

زينت سرلوحه‌ي نه دفتر است / هم خط و هم جدول و هم مسطر است

از نقطـش خال به لب برنشسـت / داغ شد و بر دل گوهـر نشسـت

صنم و برهمن

به نام آن كه در دل‌ها وطن ساخت / صنم را سجده‌گاه برهمن برهمن ساخت

ز مـژگان صنـم مضـرابي انگيخـت  /  كه سـاز برهمـن را تار بگسيخـت

(منظومه های فارسی- دکتر محمدعلی خزانه دارلو – انتشارات روزنه- چاپ اول : زمستان 1375 ص544 تا 546)