انواع نثر
1-ساده يا مرسل:
نثري را مي گويند كه نويسنده در آن از لغات ساده و قابل فهم استفاده مي كند.مانند :سياست نامه ،تاريخ بيهقي،قابوس نامه(نصيحت نامه) كليد : قست
2- نثر مصنوع و متكلف:
نثري را گويند كه نويسنده در آن از آرايه هاي ادبي و لغات مشكل فراوان استفاده مي كند.مانند : كليله و دمنه،جهانگشاي جويني،دره نادري،تاريخ وصاف،مقامات حميدي
كليد :دمت كج
3-نثر مسجع و آهنگين :
نثري را مي گويند كه داراي قافيه باشد(قافيه در نثر را سجع مي گويند)
نكته:ابداع كننده نثر مسجع 396/481 خواجه عبدالله انصاري.تمام آثار خواجه به نثر مسجع است و شعر به آن منصوب مي كنند.ابوسعيد ابوالخير نيز شعر منصوب دارد.
4-نثر شكسته:
نثري را مي گويند كه نويسنده مطالبش به زبان محاوره بسيار نزديك است.
1274/1376_سيد محمد علي جمالزاده –پدر داستان نويسي معاصر- با كتاب يكي بود يكي نبود.
1302/1348-جلال آل احمد-سيمين دانشور-1300-آتش خاموش(1337)
1312/1356دكتر علي شريعتي-پوران شريعت

شعر-نظم:كلامي است موزون و مقفي كه خيال انگيز و انديشمندانه باشد
رديف-به كلمه و كلماتي مي گويند كه بعد از قافيه مي آيند و داراي دو 2 شرط اساسي باشند
1-به يك شكل 2-به يك معني
نكته :به دو دليل شاعر از رديف استفاده مي كند.
1-افزايش موسيقي 2-پوشاندن عيوب قافيه
1216/1286-صائب تبريزي –كمترين رديف را استفاده كرده است.(سبك هندي)
نكته :هر چيزي كه عينا يكي باشد مي تواند رديف باشد.
گوهر خويش را هويدا كن كمال اين است و بس*خويش را در خويش پيدا (كن كمال اين است وبس)
*سه جمله رديف است/از جايي كه يك شكل دارند
قافيه :به كلمه و كلماتي گويند كه قبل از رديف مي آيند و در بخش پاياني خود داراي حرف يا حروف مشترك باشند. واژه=كلمه =/= حروف
بشنو از ني چون حكايت مي كند از جدائي ها شكايت مي كند
يافتن حروف قافيه:
از سمت چپ حركت مي كنيم به اولين مصوت كه رسيديم بر مي گرديم.
حكايت = ح ِ ك ا ي َ ت
تست:حكايت و شكايت
1-اَيت 2-َت √ 3- يَت 4- كايَت 5-ِكايت
مراعات نظي (تناسب):
اگر شاعري اجزاء يك يا چند مجموعه را براي بيان هدفي واحد مورد استفاده قرار دهد،شعر داراي صنعت مراعات يا تناسب است.
از دست و زبان كه بر آيد كز عهده شكرش به در آيد

تلميح:
اگر شاعري در بيتي به بخشي از دانسته هاي ما اشاره كند(آيه ،حديث،داستان،واقعه تاريخي)شعر داراي صنعت تلميح است.
عنكبوتي را به حكمت دام داد صدر عالم را در او آرام داد
تلميع :
اگر شاعري مصرع يا بيتي را به فارسي و مصرع يا بيت ديگري را به عربي بگويد شعر داراي صنعت تلميع است و چنين شعر را ملمع نيز مي گويند.
الا يا ايها الساقي ،ادر كاسا و ناولها كه عشق آسان نمود اول ولي افتاد مشكلها
تضمين:
اگر شاعري در اشعار خود از آيه،حديث و يا شعر شاعر ديگري عيناً استفاده نمايد،شعر داراي صنعت تضمين است.
نكته :شاعر موظف است نكته نقل شده را در داخل گيومه قرار دهد و اگر از شعر شاعر ديگري استفاده مي كند نام شعري آن شاعر را هم بياورد.
نكته :اگر مطلب نقل شده آيه يا حديث باشد غير از تضمين به آن دَرج يا اقتباس نيز مي گويند.
چه خوش گفت فردوسي پاكزاد كه رخمت بر آن تربت پاك باد
((ميازار موري كه دانه كش است كه جان دارد و جان شيرين خوش است))
تضاد (طباق،مقابلهيا تقابل):
اگر شاري در بيتي از لغات و يا مفاهيم ضد هم استفاده كنند،شعر داراي صنعت تضاد،طباق ،مقابله و يا تقابل است.
ز گرمي و سردي و از خشك و تر سرشتيم به اندازه يكدگر
تناقض(متناقض نما،پارادكس):
اگر شاعري دو مفهوم ضد هم را در يك چيز بيان كرد،شعر داراي صنعت تناقض است.
هرگز وجود حاضرِ غايب شنيده اي من در ميان جمع و دلم جاي ديگر است
نكته:هر تناقضي نوعي تضاد هم به حساب مي آيد،اما هر تضادي نوعي تناقض نيست.
لف و نشر(پيچاندن و باز كردن):
اگر شاعري چند مطلب را بدون هيچ توضيحي پشت سر هم بياورد (لَف)و بعد شروع به توضيح نمايد(نشر)در مجموع به آن لف و نشر مي گويند.
به روز نبرد آن يد ارجمند به شمشير و خنجر به گرز و كمند(لف)
بريد و دريد و شكست و ببست(نشر) يلان را سر و سينه و پاي و دست
مبالغه(غلو يا اغراق):
اگر شاعري در بيتي مطلبي را بيش از حد معمول بزرگ نمايد بيت داراي صنعت مبالغه،اغراق و غلو است.
به گرز گران دست برد اشكبوس زمين آهنين شد سپهر آبنوس
ايهام :
اگر شاعري در بيتي از لغتي استفاده كند كه داراي دو 2 معني باشد.
1- معني نزديك 2- معني دور هدف شاعر معني دور باشد ولي ما معني نزديك را بفهميم.
امشب صداي تيشه از بيستون نيامد گويا به خواب شيرين فرهاد رفته باشد
شيرين = معشوقه فرهاد شيرين= خوش
√ايهام تناسب :
اگر شاعري علاوه بر لغات ايهام دار از لغات ديگري متناسب با معناي نزديك لغت استفاده كند،براي آنكه ما را از معني دورتر كند اصطلاحاً به آن ايهام تناسب مي گوييم.
هندو به پيش خال تو باشد به چاكري مهر رخ تو راست ،مه و زهره،مشتري
مشتري = سياره مشتري مشتري = خريدار
اصلوب معادله:
اگر شاعري يكي از مصرع ها را براي مصرع ديگر مثال بياورد ،طوري كه ما بتوانيم بين دو مصرع علامت مساوي قرار دهيم و يا چنانچه جاي دو مصرع را عوض كنيم،تغييري در معنا پيش نيايد،شعر داراي اصلوب معادله است.
بي كمالي هاي انسان از سخن پيدا شود پسته بي مغز چون لب وا كند رسوا شود
دود اگر بالا نشيند كسر شان شعله نيست جاي چشم ابرو نگيرد ،گرچه او بالاتر است

صنعت واج آرائي (نغمه حروف):
اگر شاعري در بيتي از حرف يا حروفي براي افزايش موسيقي استفاده كند،شهر داراي صنعت واج آزائي يا نغمه حروف است.مانند:
شب است و شاهد و شراب و شيريني غنيمت است چنين شب كه دوستان بيني
صنعت ارسال المثل(تمثيل):
اگر شاعري مصرع يا بيتي را كه ضرب المثل بوده يا شده باشد مورد استفاده قرار دهد شعر داراي صنعت ارسال المثل يا تمثيل است.مانند:
زليخا گفتن و يوسف شنيدن شنيدن كي بود مانند ديدن
تشخيص (آدم نمايي،personification،جان بخشيدن با اشياء):
اگر شاعري براي امور غير جاندار هويتي جاندار قائل شودو يا براي امور انساني هويتي انساني، شعر داراي صنعت تشخيص است.
گويي بط سفيد ،جامه به صابون زده است كبك دري ،ساق پا ،در قدح خون زده است.
حس آميزي (حسن تعليل):
اگر شاعري جاي حواس را عوض كند و يا چند حس را با همديگر در آميزد،شعر داراي صنعت حس آميزي است. مانند:
خبر تلخ،لبخند نرم،سخن شيرين
عكس (قلب):
اگر شاعري در بيتي جاي كلمات را طوري تغيير دهد كه معنا كاملا بر عكس شود ،شعر داراي صنعت عكس يا قلب است. مانند:
چنين است رسم سراي دري گهر زين به پشت و گهي پشت به زين
استفهام انكاري(استفهام تاكيدي):
اگر شاعري در بيتي ،سوالي را مطرح كند ،كه در خود سوال جواب وجود داشته باشد،شعر داراي صنعت استفهام انكاري است.
پياده نديدي كه جنگ آورد سر سركشان زير سنگ آورد؟
تجاهل العارف:
اگر شاعري در بيتي عمدا خود را به نا آگاهي بزند،اصطلاحا به آن تجاهل العارف مي گويند.مانند:
ندانم اين شب قدر است يا ستاره روز تويي برابر من يا خيال در نظرم؟
تكرار :
اگر شاعري در بيتي غير از فعل و حرف اضافه ، لغتي را بيش از يك بار بياورد ،شعر داراي صنعت تكرار است.
نكته:اگر لغت تكراري يكي از سه لغتي باشد كه در آخر مي آيد،اصطلاحا به آن تصدير مي گويند.
اگر دقيقا لغت اول در آخر بيت بيايد،اصطلاحا به آن رد الصدر الي العجز مي گويند.
زبان در كش اي مرد بسيار دان كه فردا قلم نيست بر بي زبان
اين بيت داراي :1- رد الصدر 2- تصدير 3- تكرار مي باشد
سجع :
يكساني دو واژه در واج هاي پاياني(مطرف) وزن(متوازن) و يا هر دو(متوازي) را مي گوييم.
متكلم را تا كسي عيب نگيرد،سخنش صلاح نپذيرد.(مطرف)
ملك بي دين باطل است،و دين بي ملك زايل.(متوازن)
همه كس عقل خود را به كمال نمايد و فرزند خود به جمال.(متوازي)
نكته:اگر كلمات دو مصرع از بيتي با يكديگر سجع مطرف يا متوازن باشند،بيت داراي سجع موازنه است.و اگر چنانچه كلمات دو مصرع داراي سجع متوازي باشند،بيت داراي آرايه ترصيع است.
1-مطرف(سجع موازنه)
سجع : 2-متوازن(سجع موازنه)
3-متوازي(ترصيع)
آتش عشق است كاندر ني فتاد جوشش عشق است كاندر مي فتاد
بيت داراي صنعت :1- ترصيع 2- سجع 3- موازنه
جناس :
يكساني دو واژه در واج هاي تشديد دهنده با اختلاف در معني.
1-اگر كلمات كاملا شبيه هم باشند و اختلاف فقط در معني باشد جناس تام است.
برادر كه در بند خويش است ،نه برادر نه خويش است.
2-اگر كلمات جناس فقط در اعراب با همديگر اختلاف داشته باشند،جناس ناقص حركتي مي گوييم.
مَلِك،مِلك،مُلك،مَلَك
3-اگر كلمات جناس در حرف اول ،وسط يا آخر با هم اختلاف داشته باشند به آن جناس ناقص اختلافي مي گويند.مانند:
ريش-كيش/بازار –بي زار/خروش –خروس
4-اگر كلمات جناس حرفي در اول ،وسط يا آخر بيش از ديگري داشته باشند،به آن جناس ناقص افزايشي مي گويند.مانند:
دست-دوست/شفق-شفقت/زار-مزار
5- اگر در كلمات جناس فقط جاي حروف عوض شده باشد به آن جناس قلب مي گويند.مانند:
اهمال و امهال
6-اگر كلمات جناس فقط در نقطه با همديگر اختلاف داشته باشند ،به آن جناس خط مي گويند.مانند:
باك-پاك/خاك-چاك
7-تشبيه:
مانند كردن چيزي به چيزي از جهتي.مانند:
علي در شجاعت مانند شير است. قد او در بلندي مانند سرو است.
1 2 3 4 1 2 3 4
1-مشبه 2- وجه شبه 3- ادات تشبيه 4- مشبه به
نكته:اگر مشبه و مشبه به ،تشبيهي به صورت تركيب بيايد،اصطلاحا به آن اضافه تشبيهي مي گويند.
سرو قد=قد مانند سرو است.√
روش تشخيص اضافه تشبيهي:
براي تشخيص اضافه تشبيهي جاي مضاف و مضاف اليه را عوض مي كنيم،مابين آن" مانند" قرار
مي دهيم و در پايان "است"قرار مي دهيم.مانند:
خواب غفلت،خرمن اعمال √غفلت مانند خواب است. √اعمل مانند خرمن است.
استعاره:
اگر مشبه به تشبيهي را به جاي تمام اركان آن به كار ببرند.اصطلاحا به آن استعاره مي گويند.مانند آنكه بگوييم :زلزله آمد و منظورمان فلاني است كه در شيطنت مانند زلزله است.
نكته:به اينگونه استعاره ها استعاره مصرحه مي گويند.
نكته:اگر در تركيب اضافه اي ،مضاف در مضاف اليه وجود نداشته باشد ،يعني مضاف را براي مضاف اليه قرض گرفته باشند ،به چنين اضافه هايي اضافه استعاري مي گويند.(استعاره مكنيه)
نكته:اگر در اضافه هاي مكنيه،مضاف يكي از اندام بدن انسان باشد،يا امري مربوط به انسان باشد علاوه بر استعاره مكنيه داراي صنعت تشخيص نيز مي باشد.مانند:
اركان عرش=(استعاره مكنيه)
چشم دل=(استعاره مكنيه)(تشخيص)
دامن وجود=(استعاره مكنيه)(تشخيص)
نكته:در استعاره شباهتي وجود دارد كه بعد آن را به كار مي برند.
مجاز:
به كار بردن لغت را مي گوييم،در غير معناي حقيقي و بدون شباهت.
1-مكاني را مي گوييم و منظورمان مردم آن مكان اند(علاقه محليه).مانند:
سواران لشكر بر انگيختند همه دشت پيشش درم ريختند
دشت مجاز از مردم
2-ظرف را مي گوييم و منظور محتوي آن است(علاقه ظرفيه).مانند:
پياپي بكش جام و سرگرم باش بهل گر بگيرند بي كار ها
جام مجاز از محتوي آن يعني مي است.
3-جزئي از يك كل را مي گوييم و منظورمان كل آن چيز است(علاقه جزئيه).مانند:
لب و دندان سنايي همه توحيد تو گويد مگر از آتش دوزخ ،بودش روي رهايي
4- كل را مي گويد و منظور جزئي از آن است(علاقه كليه).مانند:
دست در حلقه آن زلف دو تا نتوان زد. (دست مجاز از انگشت مي باشد.)
5-اگر آلت يا وسيله ي چيزي را به جاي چيزي به كار ببريم به آن (علاقه عاليه) مي گويند.
مانند: زبان مريز = سخن مگو
6-اگر سبب چيزي را به جاي آن به كار ببريم.(علاقه سببيه).
نفسم در نمي آيد=نمي توانم حرف بزنم.
7-چيزي كه لازمه چيز ديگري است به جاي آن به كار ببريم.(علاقه لازميه) مانند:
مادرت را به عزايت مي نشانم.=منظور كشتن است.
نكات مازاد بر درآمد در كتاب كانون
اگر وجه شبه و ادات تشبيه از يك تشبيه حذف شود و فقط مشبه و مشبه به باقي بماند ،تشبيه بليغ خواهد بود.
تشبيه ،ادعاي همانندي مشبه است به مشبه به ولي حذف ادات تشبيه،ادعاي اتحاد و همساني مشبه و مشبه به است و تلاشي است كه در ذهن ايجاد مي كند باعث تاثير بيشتر و زيبايي آن مي شود.
تشبيه بليغ ،رساترين و زيبا ترين تشبيه است.اگر تشبيه به صورت تركيب اضافي (اضافه تشبيهي) باشد،تشبيه بليغ اضافي خواهد بود‌‌‍،در غير اين صورت ،يعني اگر به صورت جمله اسميه و يا حالتي ديگر باشد،تشبيه بليغ اسنادي خواهد بود.
مثال :عشق مثل كيميا متحول مي كند(تشبيه كامل)=عشق كيمياست.(تشبيه بليغ اسنادي)=كيمياي عشق(تشبيه بليغ اضافي).
توجه!اگر در تشبيه يك مشبه و يك مشبه به وجود داشته باشد ،يعني يك چيز به چيز ديگر تشبيه شده باشد(تشبيه مفرد )است.ولي اگر دو يا چند چيز به دو يا چند چيز ديگر به صورت همزمان پيوند داده شده باشند(تشبيه مركب) خواهد بود.در اين تشبيه،پيوند مهم است،نه صرفا شباهت.
نكته:وجه شبه در تشبيه مركب ،نتيجه اي است كه از اجزاي مشبه و مشبه به پديد مي آيد.
نكته:تشبيه ادعاي همانندي است ولي استعاره ،ادعاي يكساني است و از تشبيه رساتر است ،زيرا استعاره از درون تشبيه بليغ خلق مي شود.
اگر مشبه به محذوف ،انسان باشد،يعني فعل ،صفت،ويژگي و يا عضو و جزئي از انسان براي غير انسان بيايد و يا حتي اگر غير انسان مخاطب واقع شود،اين استعاره مكنيه(تشخيص )خواهد بود.
نكته:تمام اضافه هاي استعاري ،استعاره مكنيه اند و اگر مضافشان مربوط به انسان باشد تشخيص هم محسوب مي شوند.
*.علاقه:ارتباطي است كه ميان معناي حقيقي و معناي مجازي كلمه وجود دارد.
*.قرينه:نشانه اي است كه در كلام وجود دارد و باعث مي شود ذهن به معناي مجازي متوجه شود.قرينه به دو نوع است :لفظي و معنوي.
بيشتر مجاز ها كلماتي هستند كه ما را به معني مجازي متوجه مي كنندولي گاهي شرايط زماني و مكاني نشان مي دهد،واژه مجاز دارد.
علت پيدايش مجاز محدود بودن الفظ و نا محدود بودن معنا مي باشد.
مجاز خيال انگيز است،زبان را وسعت مي بخشد و باعث ايجاز و مبالغه مي شود و بايد توجه داشت كلماتي كه چند معني دارند ،مجاز محسوب نمي شوند.
استعاره نوعي مجاز است ،از اين رو كه مشبه به در معناي واقعي خويش به كار نرفته و به جاي مشبه آمده است.
كنايه:
در لغت (پوشيده سخن گفتن)است درباره امري يا به بياني ساده و در يافتن معني معني از طريق استدلال ،يعني اينكه فعل جملهيا كل جمله يا مجموعه اي از كلمات در معني واقعي شان به كار نرفته باشند.
كنايه به سه دسته تقسيم مي شود:
1- علت:آنچه بيان مي شود ،علت امري است كه مورد نظر است.
2-نشانه:آنچه بيان مي شود نشانه امري است كه مورد نظر است.
3- نمونه:آنچه بيان مي شود ،نمونه اي از موارد مشابه موضوعي است كه مورد نظر است.
نكته:اگر سجع در چند كلمه پشت سر هم بيايد،تضمين المزدوج ناميده مي شود.
مثل:به گوش و هوش،نيوش از من به عشرت كوش.
نكته: نام ديگر جناس افزايشي : زايل يا مذيل است.
*اشتقاق: از شاخه هاي فرعي جناس است،يعني اينكه دو طرف ،اختلافشان بيشتر از يك حرفو يك مصوت باشدو تنها ريشه هاي مشتركي داشته باشند. و يا به اصطلاح هم خانواده يا هم ريشه باشند.گاهي كلمات هم جناس ناقص محسوب مي شوند و هم اشتقاق كه جناص ناقص ترجيح دارد.
نكته:در بيت ها و جمله هايي كه سجع هاي مواتوازي و مطرف در مقابل هم قرار مي گيرند،آرايه موازنه موجود است.
نكته:پر كاربرد ترين آرايه نظم و نثر فارسي محسوب مي شود.
نكات مهمي كه درس داده نشده
بيت:خانه-بيوت-كمترين مقدار شعر-واحد نامگذاري شعر فارسي-ج ابيات.
فرد=كوتاهترين قالب شعر فارسي-يك بيت.
مصراع=كمترين مقدار سخن موزون-ج مصاريع.
وزن=آهنگ خاص هر شعر.
قافيه=كلمات هماهنگ پايان مصرع ها-يك حرف +يك مصوت در اقفيه بايد يكسان باشد.
تاثيرات قافيه:1-تكميل وزن 2-تاثير بخشي بيشتر شعر 3-تنظيم فكر و احساس شاعر 4- استحكام شعر
تاثيرات رديف:1-اختياري 2-ايجاد نوعي انسجام 3-افزايش تاثير موسيقايي كلام 4-تداعي معاني
نكته:قالب :"تعداد ابيات،محتوا و وزن را مشخص مي كند".
اسم تخلص: اسم شعري شاعر است كه در بيت يا ابيات پاياني غزل و قصيده مي آورند.
عوامل تاثير شعر:1-عاطفه 2- وزن 3- زبان 4- خيال انگيزي
عاطفه:اساسي ترين عامل پيدايش شعر
وزن:اصلي ترين عامل موسيقي شعر.
واج:1-كوچكترين جزء نقش دار زبان2- سبب تمايز ميان دو واژه 3- زبان فارسي 29 واج مي باشد.
4-واج دو دسته است:الف-صامت ب-مصوت.
صامت:واج هاي بي صدا(23 واج)
مصوت:واج صدادار(6 واج)
هجا:براي هجا بندي كلمات را همان طور كه مي خوانيم نه آنطوري كه مي نويسيم بخش مي كنيم.
1- هجاي كوتاه:فقط دو صدا (واج) د ارد. صامت +مصوت كوتاه
(U)
2-هجاي بلند:سه واج دارد به دو حالت:
صامت+مصوت بلند
صامت+مصوت كوتاه +صامت
(_)
3-هجاي كشيده:چهار يا پنج هجا دارد دو حالت دارد:
صامت+مصوت بلند+صامت(+صامت+صامت...)
صامت+مصوت كوتاه+صامت(+صامت+صامت+...)
(U_)
توجه!اگر در هجايي نون ساكن بع د از مصوت بلند قرار گيرد حذف مي شود.البته اگر در يك هجا نباشد حذف نمي شود.مثال: خون= يك هجاي بلند.
نكته مهم:
هموزني دو كلمه = برابري تعداد هجا ها و مطابقت هجاهاي بلند و كوتاه در برابر يكديگر.
قالب هاي شعري



1- قصيده:
از آغاز شعر فارسي(ق سوم) به تقليد از شعر عربي پديد آمد و تا قرن ششم رواج بيشتري داشت . قافيه آن در مصراع اول وتمام مصراع هاي زوج آن است.بيشتر براي:توصيف ،مدح،هجو، پند و اندرز،حكمت و عرفان به كار برده مي شود. كليد= طمع پح
معروفترين شاعران اين قالب:رودكي،فرخي سيستاني،ناصر خسرو،مسعود سعد،سنايي،انوري،خاقاني،سعدي،قآني،ملك الشعراي بهار،دكتر مهدي حميدي،اميري فيروز كوهي و مهرداد اوستا هستند.
قسمت هاي آن عبارتند از:
1- مطلع:نخستين بيت
2- تغزل:بيت هاي نخستين شعر كه معولا در عشق و جواني و يا وصف طبيعت است.
3-بيت تخلص:بيتي است كه شاعر با آن از مقدمه خلاص و رها مي شودو وارد اصل موضوع شعر مي شود.البته گاهي به دو 2 يا چند بيت كشيده مي شود ولي يك بيتي اش موجز و زيباتر است.
4-تنه اصلي:اصلي ترين قسمت قصيده است،زيرا مقصود اصلي شاعر را در بر مي گيرد.
5-شريطه:دعاي پاياني شاعر است براي جاودانگي عمر ممدوحو معشوق و براي اين امر شروطي را مي گذارد كه از اين جهت به آن شريطه مي گويند.
6- مقطع:بيت پاياني قصيده است و باعث حسن ختام مي شود و معمولا اسم تخلص شعر شاعر در آن است.
7- تجديد مطلع:بيت مصرعي است كه شاعر در ميان قصيده مي آورد و بعد از آن قصيده را با قافيه بيت مصرع آن كه معمولا متفاوت با مطلع قصيده است،ادامه مي دهد.خاقاني و سعدي تجديد مطلع هاي معروفي دارند.

2- غزل:
شعري است كه حد اقل پنج تا پانزده بيت،با قافيه اي در مصراع اول و تمام مصراع هاي زوج(همانند قصيده)درون مايه اش عشق و عرفان است كه قبل از قرن ششم با درون مايه عاشقانه پديد مي آيدو سنايي عرفان را وارد آن مي كند.معروف ترين غزل هاي عاشقانه از سعدي و معروف ترين غزل هاي عارفانه از حافظ و مولانا هستند،بعد از مشروطه مضامين اجتماعيوارد شعر شاعراني همچون فرخي يزدي و ...مي شود،تا قرن يازدهم رايج ترين قالب بوده است.
غزل هم مانند قصيده :مطلع،مقطع و تخلص شعري دارد و حافظ ،سعدي،صائب،شهريار،رهي معيري،سلمان هراتي معروف ترين غزلسرايان اند.


3-قطعه:
شعري هست حد اقل دو 2 بيت كه معمولا مطلع آن مصرع نيست و فقط آخر بيت هاي آن (مصراع هاي زوج)هم قافيه اند در تمام ابيات قطعه به موضوع واحدي پرداخته مي شود كه معمولا به موضوعات اخلاقي،اجتماعي،تعليمي يا مدح و هجو مي پردازد.
رودكي(ق 4)انوري(ق6)ابن يمين و پروين(ق 14)معروف ترين قطعه سرايان هستند.قطعه از آغاز شعر فارسي تا كنون كاربرد داشته است.
توجه!اگر شعري مطلعش(بيت اولش)مصرع نباشد ،قطعه است.
4- ترجيع بند:
قالبي است خاص شعر فارسي ،كه از مجموع چند رشته يا خانه تشكيل شده است.و هر خانه از نظر قافيه و تعداد ابيات و موضوعمانند يك غزل است ،يعني مصراع اول و تمام مصراع هاي زوج هم قافيه اند و قافيه هر خانه با خانه ديگر فرق مي كند،اما همه هموزن هستند.بيتي در ميان خانه ها مي آيد و آنها را به هم وصل مي كند و از نظر موضوع با بيت هر خانه مرتبط است كه بيت برگردان ناميده مي شود.
بيت برگردان در ترجيع بند در پايان هر خانه تكرار مي شود.يعني شاعر به برگردان خانه اول رجوع مي كند .درون مايه هايش عمدتا مدح،عشق و عرفان است.،نخستين ترجيع بند از فرخي سيستاني (ق 5)،و زيبا ترين ترجيع بند عاشقانه از سعدي (ق 7)و زيبا ترين ترجيع بند عارفانه از هاتف اصفهاني (ق11 و 12) است.
5- تركيب بند:
از هر نظر مانند ترجيع بند است با يك تفاوت كه بيت برگردان ،تكراري نيست و در پايان هر خانه بيتي جديد ولي با قافيه اي متفاوت با بيت برگردان اول مي آيد.قديمي ترين تركيب بند در قرن پنجم از قطران تبريزي است و معروف ترين تركيب بند ها از جمال الدين عبد الرزاق اصفهاني (ق6)،محتشم كاشاني(ق10 ) و وحشي بافقي (ق11) است.
6- مسمط:
از جهاتي مانند ترجيع بند و تركيب بند است،يعني از چند خانه يا رشته با قافيه هاي متفاوت ساخته شده است،ولي با اين تفاوت كه تمام مصراع هاي هر رشته هم قافيه اند،به جز مصراع بند آخر كه اين مصراع هاي آخر نيز در كل شعر هم قافيه اند.تعداد مصراع هاي هر خانه معمولا 3 تا 6 مصراع مي باشد و تعداد رشته ها معمولا به اختيار شاعر است،بنيانگذار آن منوچهري دامغاني در قرن پنجم است(قاآني نيز در اين قالب معروف است).مسمط معمولا در مضامين تغزل ،مدح،سياسي ملي و ميهني سروده شده است.
مسمط تضميني :اينگونه ساخته مي شود كه شاعري غزلي را از شاعر ديگر انتخاب مي كند و هم قافيه با مصراع هاي اول هر بيتچند مصراع مي آورد و با آن يك رشته مي سازد چون تمام بيت هاي غزل هم قافيه اند بالطبع تمام مصراع هاي آخر خانه ها هم قافيه خواهند شد.
شهريار ،ملك الشعراي بهار ،غزلي از سعدي ،شيخ بهايي نيز غزلي از خيالي بخارائي را تضمين كرده است.
7-مثنوي:
هر بيت ،قافيه اي مستقل دارد (مصرع است)و براي مضامين طولاني و داستان ها منابس است،زيرا شاعر در انتخاب قافيه آزادي عمل بيشتري دارد.قديمي ترين آن كليله و دمنه ي منظوم رودكي و آفرين نامه ابوشكور بلخي استو معروف ترين هايش:
بوستان سعدي،شاهنامه فردوسي،مثنوي مولوي،منطق الطير عطار و حماسه ي نظامي ،هفت اورنگ جامي و حديقه ي سناييو ويس و رامين فخر الدين اسعد گرگاني است.(مثنوي خاص شعر فارسي است.)
مضامين مثنوي در چهار گروه زير طبقه بندي مي شود:
1-حماسي ،تاريخي 2-اخلاقي تعليمي 3-عاشقانه 4- عارفانه
8-چهار پاره:
مجموعه اي از دو بيتي هايي با قافيه هاي متفاوت هستند كه از نظر موضوع و معني با همديگر مرتبط هستند،اين قالب پس از مشروطه رواج يافت و تلاشي بود در جهت ايجاد قالبي نو با درون مايه اي تازه و بيشتر در مضامين اجتماعي و غنايي سروده مي شود.
دكتر خانلري،فريدون توللي و فريدون مشيري در اين قالب معروف اند.
نكته: فرق چهار پاره با قطعه: شايد در ظاهرچهار پاره شبيهچند قطعه باشد كه كنار هم چيده شده اند اما تفاوت در موضوع است ،هر قطعه موضوع مستقل دارد در حالي كه تمام قسمت هاي چهار پاره در موضوع مرتبط اند.
9- رباعي:
از چهار مصراع يعني دو بيت تشكيل مي شود كه مصراع هاي اول ،دوم و چهارمبايد هم قافيه باشند،ولي قافيه مصراع سوم آزاد است.معروف ترين وزن آن ((لا حول ولا قوه الا بالله))يا (مستفعل ،مستفعل،مستفعل ،فع) استو در موضوعات عشق و فلسفه و عرفان سروده شده است.خيام در قرن پنجم،عطار ،مولوي و بابا افضل كاشاني معروف ترين رباعي ها را دارند.كه مجموعه اي از رباعي هاي معروف را جمال خليل شرواني در كتاب (نزهه المجالس)جمع آوري كرده است.اين قالب،خاص شعر فارسي است و مناسب ترين قالب براي ثبت لحظات زود گذر شاعرانه است و معمولا پيام اصلي شاعر در بيت آخر مي آيد.
10-دو بيتي:
از دو بيت يعني 4 مصراع تشكيل مي شود كه همانند رباعي ،مصرع هاي اول ،دوم و چهارم آن بايد هم قافيه باشد ولي در مصراع سوم قافيه اش اختياري است.در زبان فارسي به آنها ترانه مي گويند و مشهور ترين قالب نزد روستائيان است.درون مايه اش عاشقانه يا عارفانه است.بابا طاهر در قرن پنج و فائز دشتستاني شاعر عهد قاجاراز مشهور ترين دوبيتي سرايان هستند.
تفاوت رباعي و دو بيتي :رباعي معمولا با هجاي بلند و دو بيتي با هجاي كوتاه آغاز مي شود،يعني در وزن متفاوتند اما در تعداد بيت ها ،مصراع ها و قافيه يكسان اند.
11-مستزاد:
شعري است كه در آخر هر مصراعش كلمه يا كلماتي افزوده شده است كه معني مصراع ها را كامل مي كنند،اين تكه هاي زايد،هموزن مصراع اصلي اند و در قافيه ههم ميتواند هم قافيه با مصراع اصلي باشدهم مي تواند قافيه اي مستقل داشته باشد.قافيه مصراع هاي اصلي از نظم رباعي ،دوبيتي،غزل يا قطعه پيروي مي كنند.قديمي ترين مستزاد از مسعود سعد سلمان (ق 5) است.مولوي،نسيم شمال،بهار اديب الممالك فراهاني نيز مستزاد دارند.مستزاد در مضامين مدح ،عشق و عرفان و مسائل اجتماعي ميهني سروده شده است.
نكته:مستزاد از منابع الهام نيما در كوتاه و بلند كردن مصراع ها در شعر نو بوده است و تنها قالب شعر سنتي است كه مصراع هاي آن با هم مساوي نيستند.
12- شعر نيمايي:
همانند شعر سنتي وزن دارد با اين تفاوت كه ديگر تعداد هجا ها برابر نيست فقط جاي هجاها مطابق است،شعر نيمايي قافيه هم دارد ولي ديگر مثل شعر سنتي نيست،يعني جاي قافيه ثابت و از پيش تعيين شده نيست و به اختيار و احساس و نياز شاعر مي باشدومضمون آن هم مبتني بر تجربه شخصي است ،يعني هر انديشه اي اعم از عشق،سياست، اجتماع ،....در آن بيان مي شود.مبتكر آن علي اسفندياري معروف به نيما يوشيج استكه با اتژنتشار شعر افسانه در سال 1301 اولين گاه جدي را در اين راه برداشته است.مهدي اخوان ثالث،فروغ فرخزاد،سهراب سپهري از برگزيدگان شعر نيمايي اند.
نكته:دهخدا در شعر (ياد آر ز شمع مرده ياد آر)تلفيقي از 2 دو يا چند قالب را به كار برده است.
نكات مطرح شده در كتاب آبي كانون
حقيقت:
وعني واقعي و رايج يك كلمه كه فورا به ذهن ميرسد.
مثال:يك گل در باغچه شكفت.(گل و باغچه معناي واقعي دارند.)
مجاز:
به كار بردن واژه در غير معني حقيقي آن به شرط داشتن علاقه و قرينه،مجاز ناميده مي شود.
مثال :همه لوانها را آشاميدم.(ليوان قابل آشاميدن نيست.پس معناي مجازي دارد و منظور محتواي آن است.
قرينه:
نشانه اي است كه مانع دريافت معني حقيقي واژه مي شود و دو نوع است.
الف :قرينه لفظي:يعني در واژه هايي وجود دارد كه مانع درك معناي حقيقي مي شوند.مثال :سرم را كوتاه كردم.(كوتاه كردن لفظي است كه معناي درك حقيقي سر است.بنابراين از كل سر معناي مجازي مو برداشت ميشود.)
ب :قرينه معنوي:يعني پي بردن از مفهوم كلام و شرايط زمان و مكان به مجاز بودن كلمه.
علاقه:پيوندي است بين حقيقت و مجاز و بدون علاقه مجاز وجود ندارد.
نكته 1:علت به وجود آمدن مجاز در زبان نامحدود بودن معني واژه هاست.
نكته 2:مجاز سبب ايجاز (خلاصه گويي)و مبالغه مي شود.
نكته 3:استعاره مصرحه هم با مجاز ارتباط دارد و هم با ايجاز.
نكته 4:كلمه هايي مانند شير كه چند معني لغوي دارند ،مجاز محسوب نمي شوند.
نكته 5:استعاره مصرحه مجاز نيز مي باشد.علاقه اين نوع مجاز ها شباهت است.
نكات كنايه:
1-كنايه معمولا يك جمله يا عبارت تركيبي است.
2-معناي واقعي يك عبارت كنايي هم معمولا درست است اما در كلام به كار نمي آيد.
3-ضرب المثل ها معني كنايي دارند.
4-كنايه را از طريق نشانه يا نمونه يا دليل مي توان شناخت.مثال:فلاني ريش سفيد است.ريش سفيد ،نشانه پيري و با تجربه بودن است.
نكات موسيقي دروني و معنوي شعر:
1-عوامل پديد آورنده موسيقي دروني را (آرايه هاي لفظي)مي نامند.
2-عوامل خلق موسيقي معنوي را (آرايه هاي معنوي )مي نامند.
3-علمي كه آرايه هاي لفظي و معنوي را بررسي مي كند(بديع)نام دارد.
4-آرايه هاي لفظي عبارتند از :واج آرايي،سجع،موازنه و ترصيع،جناس،اشتقاق،تكرار و تصدير.
5-آرايه هاي معنوي عبارتند از:مراعات نظير،تلميح،تضمين،تضاد،تناقض،حس آميزي،ايهام،ايهام تناسب،لف و نشر،اغراق ،حسن تعليل.




جزوه علوي آرايه ها

آرايه‌هاي ادبي سال سوم
قافيه و عروض و نقد ادبي
درس اول
آشنايي با چند اصطلاح
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- كم‌ترين مقدار شعر چيست؟ بيت
2- اگر شاعر مقصود خود را تنها در يك بيت بيان كند به آن بيت چه مي‌گويند؟ فرد
3- واحد شعر چيست؟ بيت
4- «مصراع» چيست؟ كم‌ترين سخن موزون
5- وزن «شعر» چه تعريفي دارد؟ آهنگي كه در تمام مصراع‌ها يكسان است.
6- كلمه‌اي يا كلماتي كه «به صورت مستقل و به يك معني در پايان دو مصراع، تكرارشود» چه نام دارد؟ رديف
7- شعري كه رديف دارد آن را ....... مي‌خوانند. مردّف
8- آيا رديف هميشه يك كلمه است؟ خير، رديف مي‌تواند يك يا چند واژه، يا يك جمله باشد.
9- رديف از ويژگي‌هاي كدام زبان است؟ زبان فارسي
10- تكرار (رديف) چه تأثيري بر شعر دارد؟ بر تأثير موسيقيايي شعر مي‌افزايد.
11- رديف در بيت داده شده كدام است؟ «سرو چمان من چرا ميل چمن نمي‌كند/ همدم گل نمي‌شود، ياد سمن نمي‌كند» نمي‌كند.
12- كلمات «قافيه» چيست؟ كلماتي كه قبل از رديف مي‌آيند و در يك يا چند حرف مشتركند.
13- مهم‌ترين تأثير (قافيه) كدام است؟ تكميل وزن
14- در شعر سنتي از (رديف و قافيه) كدام يك اجباري و كدام يك اختياري است؟ رديف، اختياري است و قافيه اجباري است.
15- قافيه در شعر (نيمايي) چگونه است؟ نظم مشخصي ندارد.
16- «مصرّع» در اصطلاح به چه معناست/ بيتي است كه هر دو مصرع آن قافيه دارد.
17- «قالب» چيست؟ شكلي است كه قافيه به شعر مي‌دهد.
18- چه واژه‌اي براي جاي خالي عبارت درست و مناسب است؟«بيتي كه تنها يك مصراع آن قافيه دارد ..... خوانده مي‌شود.» مقفا
19- به نام شعري شاعر، چه مي‌گويند؟ تخلص
20- (قالب)درشعرنيمايي چگونه حاصل مي‌شود؟ از كوتاه و بلند شدن مصراع‌ها

درس دوم
وزن، اصلي‌ترين ....
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- اساسي‌ترين عامل پيدايي شعر چيست؟ عاطفه
2- «عاطفه چيست»؟ حالاتي چون اندوه، شادي، اميد و يأس كه حادثه‌ها در ذهن شاعر ايجاد مي‌كند.
3- شاعر براي انتقال (عاطفه) به ديگران از چه كمك مي‌گيرد؟ زبان
4- واج كدام است؟ كوچكترين واحد آوايي زبان است كه سبب تمايز معنايي مي‌شود.
5- «هجا» از چه تشكيل مي‌شود؟ واج
6- «مقدار آوايي كه دهان با يك باز شدن آن را ادا مي‌كند» چه ناميده مي‌شود؟ هجا
7- زبان فارسي چند واج دارد؟ بيست و نه
8- «واج‌ها» چند دسته‌اند؟ دو (مصوت‌ها، صامت‌ها)
9- تعداد «مصوت‌ها» در زبان فارسي چند تاست؟ شش
10- هجاهاي زبان فارسي از نظر امتداد چند دسته‌اند؟ سه (كوتاه، بلند، كشيده)
11- (هجاي كوتاه) را با كدام علامت نشان مي‌دهند؟
12- كدام هجا (كوتاه) نيست؟ (چو، كه، گل) گل
13- علامت هجاي (بلند) چيست؟ (ـ)
14- هجاي (بلند) چندگونه است؟ دو
15- هجاي كشيده را با كدام علامت نشان مي‌دهند؟
16- كلمه‌ي مناسب براي جاي خالي عبارت كدام است؟ «در زبان فارسي، هيچ واژه‌اي با ....... آغاز نمي شود.» مصوت
17- نون ساكن بعد از مصوت در شمارش واج‌ها مصوت چه نوع هجايي است؟ حذف مي‌شود و هجا محسوب نمي‌شود.
18- واژه‌ي «عجايب» چند هجا دارد؟ سه هجا
19- مصراع«اي‌دوست شكربهتر ياآنكه شكر سازد» چند هجا دارد؟ چهارده هجا
20- «عروض» چيست؟ علمي است كه درباره‌ي وزن شعر سخن مي‌گويد.

درس سوم
قصيده/ غزل
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- در «قصيده» نظام قافيه چگونه است؟ مصراع اول با مصراع‌هاي زوج هم قافيه دارد.
2- «قصيده» چند بيت دارد؟ تعداد بيت‌هاي قصيده از پانزده بيشتر است.
3- «قصيده» ازچه‌زماني در شعر فارسي پديد آمد؟ از نيمه‌ي قرن سوم (ه‍‍‍‍‍‍ـ . ق)
4- بيت نخست «قصيده» چه نام دارد؟ مطلع
5- بيت‌هاي مقدمه‌ي «قصيده» چه نام دارد؟ تغزّل
6- «قصيده» به تقليد از كدام شعر پديد آمد؟ شعر عربي
7- «تغزّل» از نظر محتوا چه تفاوتي با بيت‌هاي بعدي دارد؟ در تغزّل شاعر از معشوق و جدايي و بي وفايي وي سخن مي‌گويد.
8- بيتي كه «شاعر به وسيله‌ي آن از مقدمه رهايي مي‌يابد و به اصل گفتار مي‌پردازد» چيست؟ تخلص
9- زيباترين تخلص، چه تخلصي است؟ تخلص يك بيتي
10- اصلي‌ترين قسمت «قصيده» كدام قسمت است؟ تنه ي اصلي قصيده
11- چرا زيباترين تخلص، تخلص يك بيتي است؟ چون از ايجاز بيشتري بهره‌مند است.
12- عمده‌ترين مضامين قصيده‌هاي فارسي چيست؟ مدح، رثا، وصف، پند و اندرز، حكمت و عرفان
13- «شريطه‌ودعا»كدام‌است؟دعا و درخواست شاعر از ممدوح با بيان شرط‌هايي
14- «تجديد مطلع» چيست؟ بيتي مصرّع است كه در ميان قصيده مي‌آيد.
15- بيت آخر «قصيده» چه نام دارد؟ مقطع
16- تجديد مطلع، چه زماني به وجود مي‌آيد؟ زماني كه شاعر بخواهد از مطلبي به مطلب ديگر برود و بتواند از قافيه‌هاي قبلي استفاده كند.
17- كدام شاعر زير بعضي از قصايد خود تجديد مطلع نكرده است؟ «خاقاني شرواني، سعدي شيرازي، مهدي حميدي» : مهدي حميدي
18- بلندترين قصيده ي زبان فارسي از كيست؟ قاآني شيرازي
19- اقتدار و رواج فوق‌العاده ي قصيده مربوط به چه دوره‌ي زماني است؟ قرن‌هاي سوم تا ششم (هـ . ق)
20- غزل‌عارفانه ازچه‌زماني وبه‌وسيله‌ي كدام‌شاعر پديدآمد؟قرن ششم، سنايي

درس چهارم
قطعه، ترجيع بند
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- شعري كه « قافيه آن در پايان مصراع زوج بيايد، چه نام دارد؟ قطعه
2- قطعه حداقل چند بيت دارد؟ دو
3- سبب نام‌گذاري« قطعه» چيست؟ گويا پاره‌اي از يك قصيده است
4- كدام قالب شعري معمولاً وحدت موضوع دارد؟ قطعه
5- پيدايش قطعه به چه زماني باز مي گردد؟ آغاز شعر فارسي
6- كدام شاعر شهرت قطعه سرايي ندارد؟ (انوري، ابن‌يمين، شهريار) : شهريار
7- «قطعه» در كدام دوره رواج داشته است؟ قطعه، در تمام دوره‌هاي شعر فارسي رواج داشته است
8- «ترجيع بند» چگونه شعري است؟ شعري است بند بند با قافيه‌هاي مختلف كه بيت مصرّعي با قافيه‌اي مستقل آن‌ها را به هم وصل مي‌كند.
9- نام ديگر بيت «ترجيع» چيست؟ برگردان
10- هر كدام از بندها در ترجيع چه نامي دارند؟ خانه يا رشته
11- قديمي‌ترين (ترجيع بند) از كيست؟ فرخي سيستاني
12- كدام قالب شعري خاص شعر فارسي است؟ ترجيع بند
13- درون مايه‌ي ترجيع بندهاي معروف فارسي چيست؟ مدح، ستايش، عشق و عرفان
14- زيباترين ترجيع بندهاي شعر فارسي از چه كساني است؟ سعدي، هاتف اصفهاني
15- قديمي‌ترين (تركيب بند) را چه كسي سروده است؟ قطران تبريزي
16- كدام شاعر تركيب بند مشهوري ندارد؟ (وحشي بافقي، محتشم كاشاني، رودكي) رودكي
17- (تركيب بند) چه شعري است؟ شعري است بند بند كه بيتي متفاوت در ميان بندها مي‌آيد.
18- درون‌مايه‌ي تركيب‌بندها چيست؟رثا، مدح، عشق (همانند ترجيع بند است)
19- هر بخش (ترجيع بند) همانند و مشابه كدام قالب شعري است؟ غزل
20- اگر بيت «هنوز نيك و بد زندگي به دفتر عمر / نخوانده‌اي و به چشم تو راه و چه يكي است» اولين بيت يك منظومه‌ي هفت بيتي باشد، قالب آن شعر چه نام دارد؟ قطعه

درس پنجم
مسمط، مثنوي
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- در هر «مسمط» مصراع آخر را چه مي‌گويند؟ بند
2- هر بخش يك مسمط چه نام دارد؟ رشته
3- بنيان‌گذار «مسمط» كيست؟ منوچهري دامغاني
4- حلقه ارتباط رشته ها با هم چيست؟ بند
5- درون‌مايه‌ي«مسمط»چه‌چيزهايي‌است؟ غزل ومدح، اشعارسياسي، ملي و ميهني
6- شاعران برگزيده‌ي عرصه‌ي «مسمط» چه كساني هستند؟ منوچهري ـ قاآني
7- «مسمط» چگونه شعري است؟ شعري است كه از رشته‌هاي گوناگون پديد آمده، قافيه‌ي رشته‌ها متفاوت است و در هر رشته مصراع‌ها به جز مصراع آخر هم قافيه‌اند.
8- «مسمط تضميني» چيست؟ مسمطي است كه بند آن در هر رشته، به ترتيب مصراع دوم بيت‌هاي يك غزل است.
9- شيخ بهايي شاعر كدام قرن است؟ دهم
10- شيخ بهايي در مسمط تضميني خود، غزل چه كسي را تضمين كرده است؟ خيالي بخارايي
11- شعري كه هر بيت آن، قافيه‌ي جداگانه‌اي داشته باشد، چه ناميده مي شود؟ مثنوي
12- كدام قالب شعري مناسب‌ترين قالب براي بيان داستان‌ها و مطالب طولاني است؟ مثنوي
13- كدام قالب شعري قديم‌ترين قالب شعر فارسي است؟ مثنوي
14- از اولين مثنوي‌هاي شعرفارسي دري، از كدام دو كتاب مي‌توان نام برد؟ كليله و دمنه‌منظوم رودكي و آفرين‌نامه‌ي ابوشكور بلخي
15- مثنوي‌هاي زبان‌فارسي به چند دسته تقسيم مي‌شوند؟ چهاردسته
16- «حديقة الحقيقه» سنايي چه مثنوي مي‌باشد؟ مثنوي عارفانه
17- كدام مثنوي، مثنوي (عاشقانه و بزمي) نيست؟ (خسرو و شيرين، ويس و رامين، منطق‌الطير) منطق‌الطير
18- كدام كتاب را مي‌توان به عنوان «مثنوي تعليمي اخلاقي» نام برد؟ بوستان سعدي
19- «شاهنامه فردوسي» چه مثنوي‌اي است؟ حماسي تارخي
20- بيت «تو را آتش عشق اگر پر بسوخت / مرا بين كه از اي تا سر بسوخت» چه قالب شعري دارد؟ مثنوي

درس ششم
رباعي / دو بيتي
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- اگر تعداد مصراع هاي يك شعر همواره چهار تا باشد، آن شعر را چه مي‌نامند؟ رباعي
2- «رباعي» به چه وزني سروده شده است؟ وزن‌هاي مختلف و گوناگون
3- پيام اصلي شاعر در رباعي معمولاً در كدام مصراع است؟ مصراع آخر
4- درون مايع‌ي رباعي چيست؟ عشق، عرفان وفلسفه
5- كدام شاعر بهترين رباعي سراي شعر فارسي است؟ خيام
6- «خيام» در كدام قرن مي‌زيست؟ قرن پنجم
7- كدام قالب شعري «مناسب براي ثبت لحظه‌هاي زودگذر شاعرانه است»؟ رباعي
8- آيا قافيه‌هاي دوبيتي و رباعي با هم فرق دارند؟ خير
9- چه تفاوتي بين دوبيت و رباعي وجود دارد؟ در وزن تفاوت دارند.
10- كلمات درست و مناسب براي جاهاي خالي عبارت چيست؟ «دو بيتي با هجاي ........ و رباعي با هجاي .......... آغاز مي‌شود.» كوتاه، بلند
11- نام ديگر دوبيتي در زبان فارسي چيست؟ ترانه
12- درون مايه دوبيتي چيست؟ عاشقانه و عارفانه
13- مشهورترين دوبيتي سرا كيست؟ باباطاهر همداني
14- فايز دشستاني در كدام عهد مي‌زيست؟ دوره‌ي قاجار
15- «شعري كه شامل دوبيتي با قافيه‌هاي مختلف باشد كه از نظر معني با هم ارتباط داشته باشند» چه نوع شعري است؟ چهار پاره
16- «چهارپاره» چه وزني دارد؟ چهار پاره در وزن آزاد است.
17- رواج قالب «چهار پاره» از چه دوراني است؟ دوران مشروطيت
18- درون مايه‌ي «چهارپاره» چيست؟ اجتماعي و غنايي
19- كدام شاعر «چهاره پاره سرا» نيست؟ (فريدون توللي، پرويز خانلري، سهراب سپهري) سهراب سپهري

درس هفتم
مستزاد، شعر نيمايي
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «مستزاد» چيست؟ شعري است كه به آخر هر مصراع آن كلمه يا كلماتي افزوده شود.
2- كلمه‌هاي اضافه شده درپايان هر مصراع چه نقشي در مصراع‌دارند؟ معني مصراع را كامل مي‌كنند.
3- «وزن» افزوده‌ها چه وزني است؟ با مصراع قبل هم وزن هستند.
4- كلمه‌ي درست و مناسب براي عبارت چيست؟ «با افزودن واژه يا واژه‌هايي به پايان مصراع‌هاي قطعه، رباعي و غزل مي‌توان ......» مستزاد
5- قديمي‌ترين «مستزاد» در ديوان كدام شاعر آمده است؟ مسعود سعد سلمان
6- درون مايه‌ي «مستزاد» چيست؟ مدح، عشق، عرفان، مسائل اجتماعي و ميهني
7- كدام قالب شعري از منابع الهام نيما در كوتاه و بلند كردن مصراع‌هاي شعر نو بوده است؟ مستزاد
8- تنها قالب شعري سنتي كه مصراع‌هاي آن با هم مساوي نيستند، كدام است؟ مستزاد
9- كدام شاعر از مستزاد سرايان عصر مشروطه نيست؟ (بهار، نسيم شمال، دهخدا) دهخدا
10- در كدام نوع شعر طول مصراع‌هاي با هم مساوي نيست؟ شعر نيمايي
11- به كدام نوع شعر «شعر سنتي» مي‌گويند؟ شعري كه طول مصراع‌هاي آن با هم مساوي باشد.
12- مضمون كدام شعر مبتني بر تجربه‌ي شخصي شاعر است؟ شعر نيمايي
13- عمده‌ترين درون مايه‌ي شعر نيمايي چيست؟ عشق، سياست و اجتماع
14- پديدآوردنده شعر نو كيست؟ نيما يوشيج
15- نام اصلي «نيما يوشيج» چيست؟ علي اسفندياري
16- اولين‌گام‌جدي براي‌شعرنيمايي با انتشاركدام شعر برداشته شد؟ شعر افسانه
17- كدام شاعر از شاعران شعر نيمايي نيست؟ «فروغ فرخزاد، مهدي اخوان ثالث، مهدي حميدي شيرازي» مهدي حميدي شيرازي
18- رديف، در شعر نيمايي چگونه است؟ مانند قافيه جاي معين و مشخص ندارد.
19- شعر «افسانه» در چه سالي منتشر شد؟ سال 1301 هـ. ش

درس هشتم
تشبيه
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «ادعاي همانندي» را چه مي‌گويند؟ تشبيه
2- هر تشبيه چند ركن دارد؟ چهار ركن دارد.
3- «مشبه» در اصطلاح به چه معناست؟ چيزي يا كسي كه به چيز يا كسي ديگر تشبيه است.
4- در مصراع «بلم آرام چون قويي سبكبار» مشبه كدام است؟ بلم
5- چيزي يا كسي كه مشبه به آن مانند مي‌شود چيست؟ مشبه به
6- مشبه به در عبارت «دانا چون طبله‌ي عطار است خاموش و هنرنماي» كدام است؟ طبله‌ي عطار
7- «واژه‌هايي كه نشان‌دهنده‌ي پيوند شباهت است» چه ناميده مي‌شود؟ ادات تشبيه
8- در مصراع «بلم آرام چون قويي سبكبار» ادات تشبيه كدام است؟ چون
9- ويژگي مشترك ميان مشبه و مشبه به را چه مي ناميد؟ وجه شبه
10- «طرفين تشبيه» كدام‌اند؟ مشبه و مشبه به
11- مهم‌ترين پايه تشبيه چيست؟ مشبه به
12- غرض از «تشبيه» چيست؟ توصيف، اغراق و مادي كردن حالت است.
13- براي فهم يك تشبيه بايد به سراغ كدام قسمت تشبيه رفت؟ مشبه‌به
14- در بيت «بلم آرام چون قويي سبكبار / به نرمي بر سر كارون همي رفت» وجه شبه چيست؟ آرام رفتن
15- وجه شبه در كدام قسمت تسبيه بارزتر و مشخص‌تر است؟ مشبه‌به
16- وجه شبه در مصراع «شب چو چراغي به صبح، كاسته و نيمتاب» كدام است؟ كاسته و نيمتاب
17- راز زيبايي «تشبيه» در چيست؟ در همانندي‌هاي پيش‌بيني نشده‌اي است كه براي انسان كشف مي‌كند.
18- در عبارت «دانا چون طبله‌ي عطار است خاموش و هنرنماي» كدام واژه نشانگر ارتباط (دانا و طبله‌ي عطار) است؟ خاموش و هنر نماي
19- بيت چون آينه،جان نقش تو در دل بگرفته است/ دل در سر زلف تو فرو رفته، چون شانه است، چند تشبيه دارد؟ دو تشبيه دارد.


درس نهم
تشبيه بليغ
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- در مصراع «ايام گل چو عمر به رفتن شتاب كرد» چند ركن از اركان تشبيه ذكر شده است؟ چهار ركن
2- تصرف شاعر در طبيعت چه ناميده مي‌شود؟ خيال
3- صورت‌هاي مختلف خيال يا «صور خيال» كدام‌اند؟ تشبيه، استعاره، مجاز و كنايه
4- بيت «چو درياي خون شد همه دشت و راغ / جهان چون شب و تيغ‌ها چون چراغ» چند تشبيه دارد؟ چهار تشبيه
5- كدام دو ركن از اركان تشبيه را مي‌توان حذف كرد؟ وجه شبه و ادات تشبيه
6- حذف وجه شبه چه حسني دارد؟ سبب تلاش ذهني و كسب لذت ادبي بيشتر مي‌شود.
7- حذف كدام قسمت تشبيه ادعاي اتحاد و هم‌ساني مشبه و مشبه‌به را قوت مي‌بخشد؟ ادات تشبيه
8- «تشبيه بليغ» چيست؟ تشبيهي كه ادات و وجه شبه آن حذف شود.
9- « تشبيه بليغ » چند نوع است؟ دو نوع
10- «تشبيه‌بليغ اسنادي» كدام است؟ مشبه‌به، به مشبه‌به اسناد داده مي‌شود.
11- نام ديگر « تشبيه بليغ اضافي» چيست؟ اضافه‌ي ‌تشبيهي
12- «علم نور است» چه نوع تشبيهي است؟ تشبيه بليغ اسنادي
13- «درخت دوستي» چه نوع تشبيهي است؟ تشبيه بليغ
14- رساترين، زيباترين و مؤثرترين تشبيه كدام است؟ تشبيه بليغ
15- فهم كدام نوع تشبيه نيازمند تلاش ذهني دو چندان است؟ تشبيه بليغ
16- حذف «وجه شبه» چه امكاني را به وجود مي‌آورد؟ اين امكان را براي ذهن به وجود مي‌آورد تا هر نوع شباهتي را ميان طرفين جست و جو كند.
17- غرض اصلي از تشبيه چيست؟ يكسان داشتن خيالي دو چيز متفاوت
18- بيان ادات تشبيه چه نقصي در كار تشبيه به وجود مي‌آورد؟ از تلاش ذهن براي يافتن پيوند ميان مشبه و مشبه به مي‌كاهد.
19- در مصراع «تو سرو جويباري، تو لاله‌ي بهاري» كدام اركان تشبيه حذف شده است؟ ادات و وجه شبه
20- بيت «دست از مس وجود چو مردان ره بشوي/ تا كيمياي عشق بيابي و زر شوي» چند «تشبيه بليغ» دارد؟ دو (مس وجود، كيمياي عشق)

درس دهم
تشبيه مفرد / تشبيه مركب
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- تشبيهي كه «مشبه به» آن يك چيز است، چه نوع تشبيهي است؟ تشبيه مفرد
2- «تشبيه مركب» كدام است؟ وجه شبه از دو يا چند چيز كه با هم آميخته‌اند، گرفته مي‌شود.
3- در كدام نوع تشبيه، هيئتي به هيئت ديگر مانند مي‌شود؟ تشبيه مركب
4- در مصراع «تو همچون صبحي و من شمع خلوت سحرم» كدام دو واژه مشبه به است؟ صبح، شمع
5- مصراع «صلاي يوسف گل شد جهانگير» چه تشبيهي دارد؟ تشبيه مفرد
6- «وجه شبه» از كدام قسمت تشبيه استنباط مي‌شود؟ مشبه به
7- «وجه شبه» بيت «برگل سرخ از نم، اوفتاده لآلي / همچون عرق بر عذار شاهد غضبان» كدام است؟ قطره‌اي عرق بر چهره‌ي زيبارويي خشمگين
8- اشكالي كه در تشبيه مركب گاهي به نظر مي‌آيد چيست؟ گاهي اوقات انسان با ديدن تشبيه مركب گمان مي‌كند كه شاعر دو يا چند تشبيه به كار برده است.
9- در بيت «آن شاخه‌هاي نارنج اندر ميان ابر / چون پاره‌هاي اخگر اندر ميان دود» مشبه كدام است؟ مصراع اول
10- وجه شبه در تشبيه مركب، چندگونه است؟ دو گونه
11- مصراع «بتي دارم كه گرد گل ز سنبل سايه بان دارد» چند استعاره دارد؟ سه/ بت، گل، سنبل
12- «استعاره‌ي مصرحه» به چه معناست؟ حذف تمام اركان به‌جزء مشبه‌به
13- « مصرحه» به چه معناست؟ آشكار
14- ناميدن اين استعاره به (مصرّحه) به كدام سبب است؟ چون از طريق (مشبه به) به آساني مي‌توان به وجه شبه و مشبه دست يافت.
15- غرض‌از«استعاره‌ي‌مصرحه»چيست؟ اغراق،تأكيد. ايجاز و محسوس كردن امور
16- «استعاره‌ي» ادعاي چيست؟ يك‌ساني
17- براي جاي‌خالي عبارت كدام واژه درست و مناسب است؟ «استعاره از ....... رساتر و خيال‌انگيزتر است.» تشبيه
18- كلمات مشخص شده در مصراع «بتي دارم كه گرد گل ز سنبل سايه‌بان دارد» استعاره از چه چيزهايي است؟ يار، چهره، زلف
19- اگر فقط «مشبه به، باقي بماند و ساير پايه‌هاي تشبيه حذف شوند» كدام آرايه به وجود مي‌آيد؟ استعاره
20- چه واژه‌اي براي جاي خالي عبارت درست و مناسب است؟ «استعاره‌ي مصرّحه تشبيه ........ است كه مشبه آن حذف گردد.» بليغي

درس دوازدهم
استعاره‌ي مكنيه
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «استعاره‌اي» كه مشبه‌اش به همراه يكي از لوازم يا ويژگي‌هاي مشبه به مي‌آيد، چه نام دارد؟ استعاره‌ي مكنيه
2- در عبارت «به صحرا شدم عشق باريده بود» كدام واژه «استعاره‌ي مكنيه» است؟ عشق
3- «كنگره‌ي عرش» چه نوع اضافه‌اي است؟ اضافه‌ي استعاري
4- اضافه‌هاي استعاري، چه استعاره‌اي را مي‌آفرينند؟ استعاره‌ي مكنيه
5- «مشبه به» عبارت «به صحرا شدم عشق باريده بود» كدام است؟ باران
6- «استعاره مكنيه» چند نوع است؟ دو نوع
7- اگر جزء يا ويژگي مشبه به، به مشبه اضافه شود آن را چه مي‌خوانند؟ اضافه‌استعاري
8- زيبايي «استعاره‌ي مكنيه» در چيست؟ در گرو آن ويژگي است كه به همراه مشبه ذكر مي‌شود.
9- در شعر «ديده‌ي عقل مست تو» عقل به چه چيزي تشبيه شده است؟ انسان
10- ديده‌ي عقل كنگره‌ي عرش، چه تفاوتي با هم دارند؟ مشبه به، در اولي «انسان» است.
11- استعاره‌ي مكنيه‌اي كه مشبه به آن انسان باشد، چه نام دارد؟ تشخيص يا شخصيت بخشي
12- «اغراق» در كدام نوع استعاره بيشتر است؟ استعاره‌ي مكنيه
13- در مصراع «اي نسيم سحر آرامگه يار كجاست» كدام واژه از لوازم مشبه به است؟ اي
14- واژه‌ي مناسب و درست براي جاي خالي چيست؟ «هر چيزي كه مورد خطاب به واقع شود، اگر انسان نباشد يك استعاره‌ي مكنيه و يك ..... است.» تشخيص
15- نام ديگر «تشخيص» چيست؟ انسان انگاري
16- در «كنگره‌ي عرش آيا واژه‌ي كنگره در معناي اصلي خود به كار رفته است»؟ خير
17- اضافه‌اي كه در آن (مضاف) در غير معني حقيقي خود به كار رود چه نوع اضافه‌اي است؟ اضافه استعاري
18- در مصراع «قضا چون ز گردون فر هشت پر .....» مشبه به چيست؟ عقاب


درس سيزدهم
حقيقت و مجاز
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- اولين معني كه با شنيدن كلمه‌اي به ذهن مي‌رسد چه نام دارد؟ حقيقت
2- كاربرد واژه در غير معني واقعي خود چيست؟ مجاز
3- در عبارت «مسابقات كشتي در ايران انجام شد و ايران به مقام اول رسيد» كدام واژه مجاز است؟ ايران (دوم)
4- «علاقه‌ي مجاز» چيست؟ پيوند تناسبي كه معني حقيقي و معني مجازي را به هم مربوط مي‌سازد.
5- واژه‌ي درست و مناسب براي عبارت چيست؟ «فهم معني مجازي يا مجاز بدون ....... ممكن نيست.» نشانه
6- «نشانه» را در اصطلاح چه مي‌نامند؟ قرينه
7- در عبارت «من هر روز به دوستم زنگ مي‌زنم». زنگ در معناي ....... بكار رفته است؟ مجازي
8- «قرينه» اگر در كلام ذكر شود، به آن چه مي‌گويند؟ قرينه‌ي لفظي
9- «قرينه‌ي معنوي» چيست؟ اگر قرينه در كلام ذكر نشود.
10- علاوه بر تخيل چه عاملي ديگري باعث پيدايش «مجاز» مي‌شود؟ صرفه‌جويي در زمان
11- در مصراع «وز حبيبم سر بريدن نيست » سر در چه معنايي به كار رفته است؟ انديشه، قصد و تصميم
12- در مصراع «يكي درخت گل اندر ميان خانه‌ي ماست ....» كدام علاقه ي مجازي وجود دارد؟ شباهت
13- مجازي كه علاقه آن «شباهت» باشد، چه ناميده مي‌شود؟ استعاره
14- دو طرف ارتباطي (استعاره) چيست؟ مجاز، تشبيه
15- در مصراع «يكي درخت گل اندر ميان خانه‌ي ماست» مجاز كدام است؟ درخت گل
16- در عبارت «مسابقات كشتي در ايران انجام شد و ايران به مقام اول رسيد.» قرينه كدام است؟ به مقام اول رسيد.
17- كدام آرايه دايره‌ي الفاظ در زبان را گسترش مي‌دهد؟ مجاز
18- چرا «استعاره» با مجاز در ارتباط است؟ چون در غير معني اصلي خود به كار مي‌رود.
19- در مصراع «من در ميان جمع و دلم جاي ديگر است» واژه‌ي مشخص شده در كدام معني به كار رفته است؟ وجودم
20- ارتباط (استعاره) با تشبيه در چيست؟ استعاره مشبه‌اي است كه به جاي مشبه آمده است.

درس چهاردهم
علاقه‌هاي مجاز
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- معناي مجازي «گوش» در بيت «پيش ديوار آن چه گويي گوش دار/ تا نباشد در پس ديوار گوش» چيست؟ انسان
2- در مصراع «دست در حلقه‌آن زلف دوتا نتوان كرد» كدام علاقه‌ي مجاز وجود دارد؟ علاقه‌ي كليه
3- رايج‌ترين علاقه‌ي مجاز در ادب فارسي كدام است؟ علاقه‌ي محليه
4- در مصراع «تو مرد زبان نيستي گوش دار»، زبان در كدام معني به كار رفته است؟ سخن
5- اگر از واژه‌‌ي «گوش» منظور اندام شنوايي باشد، اين واژه دركدام معني به كار رفته است؟حقيقت
6- «علاقه‌ي كليه» به چه معناست؟ ذكر كل و اراده‌ي جز
7- در مصراع «سر آن ندارد امشب كه برآيد آفتابي» كدام واژه در معناي مجازي به كار رفته است؟ سر
8- در عبارت «ديدم كه نفسم در نمي‌گيرد و آتشم در هيزم تر اثر نمي‌كند» نفس مجاز است از ...... سخن
9- ميان «نفس و سخن» چه نوع علاقه‌اي وجود دارد؟ سببيه
10- «قصد خون كسي را داشتن»، به چه معناست؟ قصد كشتن كسي را داشتن
11- مصراع «محتاج قصه نيست گرت قصد خون ماست» كدام علاقه‌ي مجاز را دارد؟ لازميه
12- شمار علاقه‌هايي كه مجاز را به حقيقت مي پيوندد، چند تاست؟ نامعين است.
13- اگر واژه‌ي «ايران» را در معني تيم فوتبال ايران به كار بريم، در آن كدام علاقه‌ي مجاز را مي‌توان پيدا كرد؟ محليه، كليه
14- «علاقه‌ي جزئيه» چيست؟ جزئي از يك چيز به جاي تمام آن
15- اگر در علاقه‌ي مجاز «ابزاري جانشين كاري شود كه با آن ابزار انجام شود.» آن علاقه را چه مي‌نامند؟ آليه
16- كدام واژه در عبارت «ديدم كه نفسم درنمي‌گيرد و آتشم در هيزم تر اثر نمي‌كند.» قرينه‌ي مجاز است؟ در نمي‌گيرد
17- در مصراع «سر آن ندارد امشب كه برآيد آفتابي ....» چه نوع علاقه‌اي وجود دارد؟ محليه
18- درمصراع«تانباشد درپس ديوار گوش» كدام واژه معنايي مجازي دارد؟ گوش
19- منظور از«ايران» درمصراع«برآشفت‌ايران وبرخاست‌گرد»چيست؟مردم‌ايران

درس پانزدهم
كنايه
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «زرد روي شدن» در مصراع «چرا از در حق شوم زرد روي» در چه معنايي به كار رفته است؟ بي‌نصيب ماندن و شرمنده شدن.
2- بارزترين نشانه ي شرمندگي و بي‌نصيبي چيست؟ زرد شدن چهره‌ي آدمي
3- «كنايه» چيست؟ بيان نشانه‌ي يك چيز و اراده كردن خود آن چيز
4- فهم «كنايه» چگونه صورت مي‌گيرد؟ از طريق معني
5- قصد شاعر از بيان كنايه چيست؟ وادار كردن مخاطب به تلاش ذهني و محسوس ساختن يك حالت
6- معني مصراع «هنوز از دهن بوي شير آيدش» چيست؟ كودك است.
7- در مصراع «حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج» غرض شاعر از مخاطب قرار دادن خويشتن، كيست؟ آگاه ساختن تمام انسان‌ها
8- منظور شاعر از «كه گر خار، كاري چمن ندروي» چيست؟ كار بد پايان خوبي نخواهد داشت.
9- معني «زرد رويي» چيست؟ خجل شدن و شرمنده گشتن.

درس شانزدهم
موسيقي دروني/ واج آرايي
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- هم وزني كدام دو كلمه در مصراع «پيش از اينت بيش از اين انديشه ي عشاق بود ....» افزايش موسيقي مصراع را سبب شده است؟ پيش، بيش
2- كدام آرايه‌ي ادبي در مصراع «بحث سرّ عشق و ذكر حلقه‌ي عشاق بود» باعث ايجاد موسيقي در مصراع شده است؟ جناس
3- مصراع اول بيت چه آرايه‌اي دارد؟ (از دم صبح ازل تا آخر شام ابد / دوستي و مهر بر يك عهد و يك ميثاق بود) تضاد
4- در بيت «رشته‌ي تسبيح اگر بگسست معذورم بدار / دستم اندر ساعد ساقي سيمين ساق بود» واج آرايي در كدام واج است؟ حرف س
5- عوامل پديدآورنده‌ي موسيقي دروني چه نوع آرايه‌‌هايي هستند؟ آرايه‌هاي لفظي
6- كدام علم به شناسايي آرايه‌هاي لفظي و معنوي مي‌پردازد؟ بديع
7- آرايه‌هاي معنوي كدام‌اند؟ اسباب خلق كننده‌ي موسيقي معنوي
8- منظور از «موسيقي معنوي» چيست؟ تناسب و تضادهايي كه در معني واژه‌ها احساس مي‌شود.
9- كدام آرايه در بيت «حسن مه رويان مجلس گرچه دل ميبرد و دين / بحث ما در لطف طبع و خوبي اخلاق بود» ايجاد موسيقي كرده است؟ مراعات نظير (تناسب)
10- مصراع «گفت بر هر خوان كه بنشستم خدا رزاق بود» اشاره به كدام آيه دارد؟ ان الله هوالرزاق
11- در بيت «جان بي جمال جانان ميل جهان ندارد / هركس كه اين ندارد حقّا كه آن ندارد» كدام مصوت ده بار تكرار شده است؟ مصوت بلند آ
12- قدما تكرار كسره را چه مي‌ناميدند؟ تتابع اضافات
13- «واج آرايي» چيست؟ تكرار يك اوج (صامت يا مصوت)
14- «واج‌آرايي» چه تأثيري بر شعر دارد؟ آفريننده‌ي موسيقي دروني شعر است.
15- نام ديگر (واج آرايي) چيست؟ نغمه‌ي حروف
16- در مصراع «خواب نوشين بامداد رحيل» تكرار كدام واج، واج آرايي را موجب شده؟ كسره
17- نظر قدما درباره‌ي تكرار مصوت چه بود؟ آن را مانع روشني و رسايي سخن مي‌دانستند.

درس هفدهم
سجع / انواع سجع
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «يك ساني دو واژه در واج يا واج‌هاي پاياني، وزن يا هردوي آنها» چه آرايه‌اي را پديد مي‌آورد؟ سجع
2- در عبارت «توانگري به هنر است نه به مال و بزرگي به عقل است نه به سال» كدام واژه‌ها «سجع» را پديد آورده‌اند؟ مال، سال
3- حداقل جمله‌ها براي ايجاد سجع، چند تاست؟ دوتا
4- اگر سجع‌ها در يك جمله، در كنار هم به كار روند، آن را چه مي‌نامند؟ تضمين‌المزدوج
5- در عبارت «مال از بهر آسايش عمر است نه عمر از بهر گرد كردن مال» چرا واژه‌هاي (عمر و مال) سجع را به وجود آورده است؟ چون هم وزنند.
6- «سجع» به كار رفته در مصراع «به گوش هوش نيوش از من و به عشرت كوش» را چه مي‌نامند؟ تضمين‌المزدوج
7- عبارت «هر چه در دل فرو آيد در ديده نكو نمايد» چه آرايه‌اي دارد؟ سجع
8- اگر كلمات به كار رفته در سجع، هم وزن باشند و واج‌هاي پاياني آن‌ها نيز يكي باشد، چه نوع سجعي است؟ متوازي
9- عبارت «متكلم را تا كسي خرده نگيرد، سخنش صلاح نپذيرد» چه نوع سجعي است؟ مُطَّرف
10- سجع به كار رفته در عبارت «هر كه با بدان نشيند، نيكي ببيند.» چيست؟ متوازي
11- دو واژه‌ي غايت ونهايت چه سجعي دارند؟ مطرف
12- اگر سجع‌ها فقط در واج‌هاي آخر يكسان باشند، نوع سجع چيست؟ مطرف
13- عبارت «مُلْك بي دين باطل است و دين بي‌ملك ضايع» چه نوع سجعي دارد؟ متوازن
14- ارزش موسيقيايي كدام نوع سجع از همه بيشتر است؟ متوازي
15- واژه‌ي درست و مناسب براي جاهاي خالي عبارت از چيست؟ «سجع بيشتر در ........ به كار مي رود، اما در ...... نيز نمونه‌هايي از آن را مي‌توان يافت.» نثر و شعر
16- سجع در شعر چه نام ديگري دارد؟ قافيه‌هاي مياني يا دروني
17- شعر و نثري را كه «سجع» در آن به كار مي‌رود، چه مي‌نامند؟ مسجع
18- فايده‌ي «سجع» چيست؟ ايجاد موسيقي در نثر و افزايش موسيقي در شعر
19- ارزش موسيقيايي كدام نوع «سجع» از همه كمتر است؟ سجع متوازن
20- جاي «سجع» در كجاي شعر است؟ هر جا وزن به شاعر امكان مي‌دهد، بر خلاف نثر كه سجع آن در پايان جمله است.

درس هجدهم
موازنه و ترصيع / جناس
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- در بيت «دل به اميد روي او همدم جان نمي‌شود / جان به هواي كوي او خدمت تن نمي‌كند» كلمه‌هاي روبه روي هم چه سجعي دارند؟ متوازن
2- موسيقي بيروني شعر از چه عاملي ايجاد مي‌شود؟ وزن
3- روبه‌رويي سجع‌هاي متوازن، چه آرايه‌اي را در شعر پديد مي‌آورد؟ موازنه
4- كلمات درست و مناسب براي جاي خالي عبارتِ چيست؟ «آرايه‌ي موازنه، از عوامل آفرينش ........ در يك بيت است.» موسيقي لفظي
5- در بيت «برگ بي‌برگي بود ما را نوال / مرگ بي‌مرگي بود ما را حلال» سجع‌هاي پديدآورنده‌ي شعر چه نوع سجعي هستند؟ سجع متوازي
6- موازنه‌اي كه تمام سجع‌هاي آن متوازي باشند، چه ناميده مي‌شود؟ ترصيع
7- آرايه‌ي‌«موازنه» در شعر كدام شاعران به فراواني يافته مي‌شود؟ مسعود سعد سلمان
8- بيت «گلاب است گويي به جويش روان / همي شاد گردد ز بويش روان» چه آرايه‌اي دارد؟ جناس
9- در مصراع «آن كس است اهل اشارت كه بشارت داند» كدام واژه‌ها جناس دارند؟ اشارت و بشارت
10- «يك‌ساني و هم‌ساني دو يا چند واژه در واج‌هاي سازنده، با اختلاف در معني» چه آرايه‌اي است؟ جناس
11- ارزش «جناس» در چيست؟ در موسيقي و آهنگي است كه در كلام خلق مي‌كند.
12- نيكوترين نوع (جناس) كدام است؟ آن كه به اقتضاي معني در گفتار پديد آيد.
13- كاربرد جناسس در چه نوع نوشته‌اي است؟ شعر و نثر
14- مثنوي «سحر حلال» اثر كيست؟ اهلي شيرازي
15- كدام شاعر مثنوي‌اي دارد كه درتمامي بيت‌هاي آن جناس به كار رفته است؟ اهلي شيرازي
16- (اهلي شيرازي) در چه قرني مي‌زيست؟ قرن دهم

درس نوزدهم
جناس تام / جناس ناقص
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «يك ساني دو واژه در تعداد و ترتيب واج‌ها» چه نوع جناسي را پديد مي‌آورد؟ جناس تام
2- كدام واژه در عبارت «برادر كه در بند خويش است نه برادر، نه خويش است» جناس تام دارد؟ خويش
3- موسيقيايي‌ترين نوع جناس، كدام نوع از جناس است؟ جناس تام
4- در مصراع «گل از خارم برآوردي و خار از پاي و پاي از گل» چه عاملي پديدآورنده‌ي جناس شده است؟ اختلاف در مصوت كوتاه
5- «جناس ناقص» چيست؟ يك‌ساني دو يا چند واژه در صامت‌ها و اختلاف آن‌ها در مصوت‌هاي كوتاه
6- قدما (جناس ناقص حركتي) را چه مي‌ناميدند؟ جناس ناقص
7- در واژه‌هاي (مَلِك، مَلَك، مُلْك) عامل به وجود آورنده‌ي جناس چيست؟ تفاوت مصوت‌هاي كوتاه «جناس ناقص حركتي»
8- قدما اختلاف در حرف اول را چه جناسي ناميدند؟ جناس مضارع
9- مصراع «هر تير كه در كيش است، گر بر دل ريش آيد» چه نوع جناسي دارد؟ ناقص اختلافي (در حرف اول)
10- در انواع «جناس»هاي ناقص اختلاف در چند حرف است؟ يك حرف
11- اختلاف در حرف آخر (جناس ناقص) در اصطلاح قدما چه نوع جناسي است؟ مُطَّرف
12- مصراع «دلا ز رنج حسودان مرنج و واثق باش» چه نوع جناسي دارد؟ جناس ناقص افزايشي
13- (جناس ناقص افزايشي) در قديم چه ناميده مي‌شد؟ زايد يا مذيل
14- «اختلاف دو واژه در معني و تعداد حروف» چه نوع جناسي است؟ جناس ناقص افزايشي
15- «جناس لاحق» به كدام نوع جناس اطلاق مي‌شود؟ جناس ناقص اختلافي كه در حرف وسط اختلاف داشته باشند.
16- دو واژه در چند حالت جناس ناقص‌اند؟ سه حالت
17- در مصراع «دستم نداد قوت رفتن به پيش دوست» جناس در كدام واژه‌هاست؟ دست، دوست
18- ارزش (جناس ناقص) در چيست؟ به موسيقي لفظ كه در كلام مي‌آفرينند.

درس بيستم
اشتقاق / تكرار و تصدير
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «اشتقاق» چيست؟ هم‌ريشگي دو يا چند كلمه است كه سبب مي‌شود واج‌هاي آن‌ها يكسان باشد.
2- بيت «ز مشرق سركوي، آفتاب طلعت تو / اگر طلوع كند طالعم همايون است» چه آرايه‌اي دارد؟ اشتقاق
3- در مصراع «دلا ز رنج حسودان مرنج و واثق باش» كدام دو واژه (اشتقاق) دارند؟ رنج، مرنج
4- كلمه‌ي درست و مناسب براي عبارت چه كلمه‌اي است؟ «جناس‌هاي هم ريشه ........ نيزخواهند داشت.» اشتقاق
5- «تكرار» چيست؟ تكرار يك يا چند كلمه است در شعر، به گونه‌اي كه بتواند بر موسيقي دروني بيفزايد.
6- اگر واژه‌اي در آغاز و پايان بيتي تكرار شود، آن را چه مي‌نامند؟ تصدير
7- در بيت «آدمي در عالم خاك نمي‌آيد به دست / عالمي ديگر ببايد ساخت و ز نو آدمي» كدام واژه «تصدير» دارد؟ آدمي


درس بيست و يكم
مراعات نظير / تلميح
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «آوردن واژه‌هايي از يك مجموعه كه با هم تناسب دارند» چه آرايه‌اي است؟ مراعات نظير
2- «اشاره به بخشي از دانسته‌هاي تاريخي و اساطيري» چه آرايه‌اي را پديد مي آورد؟ تلميح
3- بيت «ارغوان جام عقيقي به سمن خواهد داد / چشم نرگس به شقايق نگران خواهد داشت» چه آرايه‌اي دارد؟ مراعات نظير
4- بيت «گفت آن يار كزو گشت سردار بلند / جرمش اين بود كه اسرار هوايدا مي‌كرد» تلميح به چه كسي است؟ بر دار كردن حسين بن منصور حلاج
5- ارزش تلميح به چيست؟ به ميزان تداعي‌اي بستگي دارد كه از آن حاصل مي‌شود.
6- لازمه ي بهره‌مندي از (تلميح) چيست؟ آگاهي از دانسته‌اي است كه شاعر يا نويسنده به آن اشاره مي‌كند.
7- كدام آرايه بيش از هر آرايه‌ي ديگر درشعر و نثر فارسي به كار رفته است؟ مراعات نظير

درس بيست و دوم
تضمين / تضاد
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- بيت «زينهار از قرين بد زنهار / و قنا ربنا عذاب النار» چه آرايه اي دارد؟ تضمين
2- «تضمين» چيست؟ آوردن‌حديث، مصراع يا بيتي از شاعري ديگر در اثناي كلام
3- حافظ مصراع دوم بيت (خيز تا خاطر بدان ترك سمرقندي دهيم / كز نسيمش بوي جوي موليان آيد همي) را از چه كسي تضمين كرده است؟ رودكي
4- مصراع «گفتي به غمم بنشين يا از سر جان برخيز» چه آرايه‌اي دارد؟ تضاد
5- آرايه‌ي (تضاد) چگونه پديد مي‌آيد؟ آوردن دوكلمه‌ي با معني متضاد است در سخن
6- لطيف‌ترين و هنرمندانه‌ترين «تضاد» چيست؟ استفاده از دو فعل مثبت و منفي
7- عبارت «گداي نيك انجام به از پادشاه بدفرجام» چند تضاد دارد؟ دو (گدا، پادشاه/ نيك و بد)

درس بيست و سوم
جناس تام / جناس ناقص
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- مصراع «هرگز وجود حاضر غايب شنيده‌اي» كدام آرايه را دارد؟ متناقض نما
2- كدام تركيب «متناقض نما» نيست؟ (ساكن روان، فرياد بي‌صدا، جويبار لحظه‌ها) جويبار لحظه‌ها
3- نام ديگري براي «متناقض نما» چيست؟ پارادوكس
4- «متناقض نما» به چه معناست؟ آوردن دو واژه يا دو معني متناقض در كلام: به گونه‌اي كه آفريننده‌ي زيبايي باشد.
5- زيبايي «تناقض» در چيست؟ تركيب سخن به گونه‌اي باشد كه تناقض منطقي آن از قدرت اقناع ذهني و زيبايي آن نكاهد.
6- «آميختن دو يا چند حس را در كلام؛ به گونه‌اي كه ايجاد موسيقي معنوي نمايد.» چه نام دارد؟ حس‌آميزي
7- كدام كلمات در «بوي بهبود ز اوضاع جهان مي‌شنوم» حس‌آميزي دارد؟ بوي بهبود

درس بيست و چهارم
آشنايي با چند اصطلاح
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- كدام واژه در بيت «خانه زندان است و تنهايي ضلال/ هركه چون سعدي گلستانيش نيست» ايهام دارد؟ گلستان
2- «آوردن واژه‌اي با حداقل دو معني كه يكي نزديك به ذهن و ديگري دور از ذهن باشد.» چه آرايه‌اي است؟ ايهام
3- در (ايهام) معمولاً كدام معني مورد نظر است؟ معني دور از ذهن
4- بيت «اي دمت عيسي، دم از دوري مزن / من غلام آن كه دورانديش نيست» چه آرايه‌اي دارد؟ ايهام
5- «ايهام تناسب» به چه معناست؟ آوردن واژه‌اي با حداقل دو معني كه يك معني آن مورد نظر و پذيرفتني است و معني ديگر نيز با بعضي از اجزاي كلام تناسب دارد.
6- بيت «چنان سايه گسترد بر عالمي / كه زالي نينديشد از رستمي» چه آرايه‌اي دارد؟ ايهام تناسب
7- ايهام با (ايهام تناسب) چه تفاوتي دارد؟ در ايهام گاه هر دو معني پذيرفتني است اما در ايهام تناسب يكي معني به كار مي‌آيد.

درس بيست و پنجم
لف و نشر / اغراق
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- آوردن دو يا چند واژه در بخشي از كلام كه توضيح آن در بخش ديگر آمده باشد، در اصطلاح چه نام دارد؟ لف و نشر
2- «لف و نشر» چندگونه است؟ دو گونه.
3- بيت «فرو رفت و بر رفت روز نبرد / به ماهي نم خون و بر ماه گرد» چه آرايه‌اي دارد؟ لف و نشر
4- رابطه‌ي « لف و نشر» در بيت «اي نور چشم مستان در عين انتظارم / چنگي حزين و جامي بنواز يا بگردان» بر چيست؟ مفعول و فعل
5- در بيت «اي شاهد افلاكي، در مستي و در پاكي / من چشم تو را مان، تو اشك مراماني» كدام واژه‌ها (لفّ)اند؟ درستي، در پاكي
6- « لف و نشر» مرتب چيست؟ نشرها به ترتيب توزيع لفّهاست.
7- كدام نوع « لف و نشر» هنري‌تر است؟ لف و نشر مرتب
8- مصراع اول بيت داده شده چند تشبيه دارد؟ «آن نه زلف است و بناگوش كه روز است و شب است / و آن نه بالاي صنوبر كه درخت رطب است» دو
9- بيت «معني آب زندگي و روضه‌ي ارم / جز طرف جويبار و مي خوشگوار چيست» چه نوع لف و نشر ي دارد؟ مشوش
10- « لف‌ونشرمشوش»چگونه‌است؟توزيع‌لف‌ها ونشرها به‌ترتيب و مرتب نيست.
11- «ادعاي وجود صفتي در كسي يا چيزي، به اندازه‌اي كه حصول آن صفت در آن كس يا چيز بدان حد، محال يا بيش از حد معمول باشد.» اغراق
12- «اغراق» در كدام كتاب بيش از هر اثر ديگري به كار رفته است؟ شاهنامه‌ي فردوسي
13- مناسب‌ترين ابزار براي تصوير جهاني حماسي كدام است؟ اغراق
14- زيبايي اغراق در چيست؟ زيبايي اغراق در اين است كه غيرممكن را طوري ادا كند كه ممكن به نظر رسد.
15- مفهوم (اغراق) در كدام بخش از مصراع «بگذار تا بگريم چون ابر در بهاران» بيان شده است؟ گريستن چون ابر
16- مصراع دوم بيت «چو رامين كه گهي بنواختي چنگ / ز شادي بر سر آب آمدي سنگ» چه آرايه‌اي دارد؟ اغراق

درس بيست و ششم
حسن تعليل
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «آوردن علتي ادبي و ارعايي براي امري، به گونه‌اي كه بتواند مخاطب را اقناع كند» چه نام دارد؟ حسن تعليل
2- علت سازي در (حسن تعليل)مبتني بر چيست؟ تشبيه

درس اول
شعر، وزن، قافيه
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- نظر منطقيان درباره ي شعر چيست؟ سخن خيال‌انگيز داراي وزن و قافيه
2- عبارت «گل خورشيد شكفت» چه ويژگي‌هايي است؟ خيال انگيز و موزون است.
3- چرا عبارت «گل خورشيد شكفت» موزون است؟ چون هجاهاي آن با نظمي كنار هم نشسته‌اند.
4- شاعر چگونه به سرودن شعر و آفرينش زيبايي مي‌پردازد؟ با واژه
5- براي شناختن قافيه و وزن شعر از كجا بايد شروع كرد؟ حرف
6- حروف ملفوظ چندگونه است؟ دو گونه
7- زبان فارسي چند (مصوت) دارد؟ شش(سه مصوت‌كوتاه، سه‌مصوت بلند)
8- زبان فارسي چند (صامت) دارد؟ بيست و سه صامت دارد.
9- حروف قافيه در بيت «به نام خداوند جان آفرين / حكيم سخن در زبان آفرين» كدام است؟ (ان)
10- واژه‌هاي قافيه چيست؟ واژه‌هايي است كه حرف يا حروف قافيه در آخر آن‌ها مشترك باشد.
11- در بيت «شد موسم سبزه و تماشا / برخيز و بيا به سوي صحرا» حرف قافيه كدام است؟ الف
12- حداقل حروف مشترك لازم براي قافيه تابع چند قاعده است؟ دوقاعده
13- قافيه در بيت «سال‌ها دل طلب جام جم از ما مي‌كرد / و آنچه خود داشت ز بيگانه تمنا مي‌كرد» تابع كدام قاعده است؟ قاعده‌ي يك
14- قاعده‌ي يك در قافيه چيست؟ هر يك از مصوت‌هاي (ا، و) به تنهايي اساس قافيه قرار مي‌گيرند.
15- در بيت «كسي دانه‌ي نيك مردي نكاشت / كزو خرمن كام دل برنداشت» حروف قافيه كدام است؟ اشت
16- در واژه‌هاي (نُو، درو) قافيه كدام است؟ - ‍ُ و (مصوت + صامت)
17- مصوت‌هاي بلند زبان فارسي كدام‌اند؟ ا ، و ، ي
18- «رديف» چيست؟ كلمه يا كلماتي است كه در پايان مصراع‌ها عيناً تكرار مي‌شود.
19- كلمات درست و مناسب براي اين عبارت كدام‌اند؟ «در قافيه و وزن شعر صورت . حرف مورد نظر است نه شكل» ملفوظ، مكتوب

درس دوم
قواعد قافيه
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- استثناهاي قافيه در چند مورد طبقه‌بندي شده است؟ هفت مورد
2- حروف الحاقي در قافيه چه وضعيتي دارند؟ جزء حروف مشترك قافيه‌اند و رعايت آن‌ها لازم است.
3- قدما آخرين حرف اصلي قافيه را چه مي‌ناميدند؟ حرف روي
4- براي مشخص كردن قافيه ي هر شعر چه بايد كرد؟ ابتدا روي را مشخص مي‌كنيم بعد حروف الحاقي را و سپس حروف اصلي را
5- حروف الحاقي در بيت «اي پادشه خوبان داد از غم تنهايي / دل بي‌تو به جان آمد وقت است كه بازآيي» كدام‌اند؟ يي
6- حروف الحاقي كدام‌اند؟ شناسه‌ها، ضماير متصل، پسوندها، مخفف صيغه‌هاي زمان حال بودن، (ي) آخر بعضي از واژه‌هاي مختوم به (ا، و)
7- واژه‌هاي «منظر و تصور» در چه صورتي با هم قافيه‌ي مي‌شوند؟ در صورت افزوده شدن حرف الحاقي
8- وضع پيشوند و پسوند در قافيه‌ي شعر چگونه‌اند؟ گرچه واژه نيستند اما گاهي در قافيه‌ي شعر در حكم واژه‌ي قافيه قرار گرفته‌اند.
9- چرا در بيت «شب سياه بدان زلفكان تو ماند / سپيد روز به پاكي رخان تو ماند» قافيه درست نيست؟ چون (ان) در هر دو واژه نشانه‌ي جمع است و تكرار شده است.
10- كلمات درست و مناسب براي جاهاي خالي كدام است؟ «اگر واژه‌هاي قافيه لفظاً يك‌سان ولي در ....... متفاوت باشند، قافيه ..... است و جناس هم دارد.» معنا، درست
11- تعداد واژه‌هاي هم‌قافيه در زبان فارسي چگونه است؟ نسبتاً زياد
12- اگرشعر داراي دوقافيه‌ي‌پاياني باشد، آن را چه مي‌نامند؟ ذوقافيتين
13- قافيه ي دروني چيست؟ گاهي قافيه تنها در پايان مصراع يا نيم‌مصراع نيست بلكه درون مصراع هم قافيه دارد.
14- چرا قافيه كردن واژه‌هاي (حضيض، لذيذ، مشك بيز) درست نيست؟ چون شكل خطي آن‌ها از نظر ديداري متفاوت است.
15- علماي بلاغت تكرار واژه‌هاي قافيه را چگونه مي‌دانند؟ عيب فاحش مي‌شمرند.
16- تكرار واژه‌هاي غير ساده، در چه صورت جايز است؟ در صورتي كه جاي اجزاي سازنده‌ي آن‌ها چندان آشكار نباشد.
17- قافيه در (شعر نو) چگونه است؟ بستگي به مطلب دارد و در آخر بيت‌ها نمي‌آيد.
18- تكرار واژه‌هاي قافيه در مصراع چهارم، چه صنعتي را به وجود مي‌آورد؟ رَدُّ القافيه
19- «قافيه بر مبناي زبان شناخته مي‌شود.» به چه معناست؟ يعني به صورت ملفوظ شناخته مي‌شود.
20- بيت «گزيد از غنيمت ظرايف بسي / كز آن سان نبيند طرايف كسي» چه نوع قافيه‌اي دارد؟ چه نوع قافيه‌اي دارد؟ ذوقافتين

درس سوم
حرف، هجا، وزن
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «حرف» چندگونه است؟ دو گونه
2- «مصوت»ها چند نوع‌اند؟ مصوت‌كوتاه ـَـِـُ / مصوت‌بلند: آـ اي ـ او
3- «هجا» چيست؟ يك واحد گفتار است كه با هر ضربه‌ي هوا ريه به بيرون رانده مي‌شود.
4- در وزن شعر فارسي چند نوع هجا داريم؟ سه نوع
5- هجاي كوتاه چند حرف دارد؟ دو حرف
6- واژه‌ي (سر) چه هجايي دارد؟ هجاي بلند
7- «هجاي‌كشيده» چگونه‌هجايي است؟ داراي چهار يا پنج حرف است
8- در چه حالتي (ن) در وزن شعر به حساب نمي‌آيد؟ (ن) ساكن بعد از مصوت‌هاي بلند به‌حساب نمي‌آيد.
9- وزن شعر چيست؟ نظمي است در اصوات گفتار
10- وزن شعر فارسي بر چه مبنايي است؟ كميت هجاها، نظم ميان هجاهاي بلند
11- «علمي كه قواعد تعيين وزن شعر و طبقه‌بندي آن را از جنبه‌ي نظري و عملي» به دست مي‌دهد، چه نام دارد؟ عروض
12- واحد وزن در شعر فارسي چيست؟ مصراع
13- واحد وزن شعر عرب چيست؟ بيت
14- چند قاعده براي تعيين وزن يك شعر بايد رعايت شود؟ چهارقاعده
15- «خط عروضي» چگونه خطي است؟ صورت ملفوظ نه مكتوب شعر
16- حرفي كه مشدد باشد به چه صورت نوشته مي‌شود؟ به صورت دو حرف نوشته مي‌شود.
17- «تقطيع»دراصطلاح به‌چه معناست؟ تجزيه ي شعر به هجاها و اركان عروضي
18- هجاي دو حرفي به چه صورتي نشان داده مي‌شود؟ U
19- علامت هجاي بلند كدام است؟ -
20- هجاي پاياني اوزان شعر فارسي، چگونه هجايي است؟ هميشه بلند است.

درس چهارم
تقطيع به اركان
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- مصراع «مرنجان دلم را كه اين مرغ وحشي» از تكرار كدام ركن حاصل شده است؟ فعولن
2- از تكرار كدام ركن در مصراع «اي ساربان آهسته ران كارم جانم مي‌رود» حاصل شده است؟ مستفعلن
3- در صرف زبان عربي كلمات را به چه مي‌سنجد؟ (ف ع ل)
4- هم وزن (فعولن) چه ركني است؟ U - -
5- ركن (مفاعيلن) چگونه نشان داده مي‌شود؟ U - - -
6- مهم‌ترين اركان عروضي فارسي چندتاست؟ نوزده تاست
7- (مفاعلن) در كجاي مصراع مي‌آيد؟ آغاز و ميان و پايان
8- اركان غيرپاياني كدام‌اند؟ اركاني كه در آخر مصراع قرا نمي‌گيرند چون آخرين هجاي آن كوتاه است.
9- چند ركن غيرپاياني داريم؟ شش
10- اركاني كه فقط در آخر مصراع مي‌آيند چه ناميده مي‌شوند؟ اركان پاياني
11- براي آشكار شدن نظم هجاهاي يك شعر آن‌ها را چگونه از هم جدا مي‌كنيم؟ بايد هجاهاي آن را چهار تا چهار تا يا سه تا سه تا يا چهار تا و سه تا جدا كنيم.
12- در تقطيع كدام نظم ترجيح دارد؟ نظم تكراري
13- ركن معادل - U - - چيست؟ فاعلاتن
14- اركان پاياني چند ركن است؟ دو ركن
15- (بحر) به چه معناست؟ واحد بزرگ‌تر از وزن

درس پنجم
چگونگي تقطيع شعر به اركان
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- براي تقطيع شعر به اركان، ابتدا چه مي‌كنيم؟ آن را تقطيع هجاي مي‌كنيم.
2- معادل U - - كدام ركن است؟ فعولن
3- ركن پاياني در مصراع «خدايا به خواري مران از دَرَم» چيست؟ فَعَّل (درم)
4- مصراع «تو همچون گل ز خنديدن لبت با هم نمي‌آيد» از تكرار كدام ركن حاصل شده است؟ مفاعيلن
5- اگر از (فاعلاتن) يك هجا حذف شود، به چه صورت در مي‌آيد؟ فاعلن
6- براي پيدا كردن وزن يك شعر چند نكته را بايد رعايت كرد؟ هشت
7- چرا تقطيع يك مصراع از شعر براي تبيين وزن شعر كافي نيست؟ چون از اختيارات شاعري استفاده شده است.
8- اختيارات شاعري چندگونه است؟ دو
9- اختيارات زباني به چه معناست؟ برخي از واژه‌ها دو يا چند گونه تلفظ دارند، كه شاعر مي‌تواند هر كدام را كه بخواهد به كار برد.
10- اختيارات زباني چند نوع است؟ دو
11- در چه صورت امكان حذف همزه وجود دارد؟ اگر قبل از همزه‌ي آغاز هجا، حرف صامتي بيايد.
12- در كدام هجاي بيت «نبيني باغبان چون گل بكارد / چه مايه غم خورد تا گل برآرد» مصوت كوتاه بلند تلفظ شده است؟ هجاي سوم
13- در چه صورتي مصوت بلند، كوتاه تلفظ مي‌شود؟ پس از كلمات مختوم به مصوت‌هاي بلند (و ، ي) شاعر مي‌تواند اين مصوت‌ها را كوتاه تلفظ كند.
14- (ي) ميانجي چيست؟ اگر دو مصوت كنار هم بيايند. معمولاً (ي) بين آن‌ها ظاهر مي‌شود كه به آن (ي) ميانجي گويند.
15- در بيت «راستي آموز بسي جو فروش / هست درين كوي كه گندم نماست» در كدام هجا مصوت بلند، كوتاه تلفظ شده است؟ سوم
16- تقطيع مصراع (به تو حاصلي ندارد، غم روزگار گفتن) چگونه است؟ فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن
17- مصراع «گفت اي موسي دهانم دوختي» چند هجا دارد؟ يازده
18- اگر واژه‌ي (مردافكن) به اين صورت (- - -) تقطيع شود، از كدام اختيار شاعري استفاده شده است؟ حذف همزه
19- در بيت «توانا بود هركه دانا بود / ز دانش دل پير برنا بود» در هجاي پنجم ازكدام‌اختيار شاعري استفاده‌شده‌است؟مصوت‌كوتاه بلند تلفظ شده است.
20- (و)دركلمات(مو،رو،جو وبو)چگونه‌تلفظ‌مي‌شود؟هيچ‌گاه‌كوتاه‌تلفظ نمي‌شود.

درس ششم
اختيارات وزني
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «اختيارات وزني» چه امكاني را به شاعر مي‌دهد؟ امكان تغييراتي كوچك در وزن را به شاعر مي‌دهد.
2- «اختيارات وزني» چندگونه است؟ دو
3- هجاي پاياني مصراع، چه هجايي است؟ هميشه هجاي بلند است.
4- كدام اختيار وزني بسيار رايج است؟ به جاي فعلاتن اول و زن مي‌تواند فاعلاتن بياورد.
5- از مقايسه دو مصراع «از دل و جان شرف صحبت جانان غرض است / همه آن است وگرنه دل و جان اين همه نيست» چه نتيجه‌اي مي‌توان گرفت؟ در ركن اول به جاي فعلاتن از فاعلاتن استفاده شده است.
6- كلمات درست و مناسب براي جاهاي خالي عبارت كدام است؟ «شاعر مي‌تواند به جاي دو هجاي ........ يك هجاي ....... بياورد.»كوتاه، بلند
7- در بيت «هرچه داري اگر به عشق دهي / كافرم گر جوي زيان بيني» در كدام هجاها، به جاي دو هجاي كوتاه، از يك هجاي بلند استفاده شده است؟ دوهجاي ماقبل آخر
8- آيا مي‌توان به جاي (فاعلاتن) فعلاتن آورد؟ خير
9- «قلب» در اصطلاح عروضي به چه معناست؟ جابه‌جا كردن يك هجاي بلند و يك هجاي كوتاه كنار هم
10- كاربرد (قلب) در كدام اركان رخ مي‌دهد؟ مفتعلن و مفاعلن
11- يكي از راه‌هاي تشخيص استفاده از (اختيارات شاعري) چيست؟ استفاده از گوش
12- مقايسه‌ي هجاهاي دو مصراع به چه معناست؟ ترتيب و تعداد هجاهاي كوتاه و بلند يك مصراع در تمام مصراع‌هاي ديگر رعايت مي‌شود.
13- اختيارات زباني، چه تسهيلاتي را براي شاعر فراهم مي‌كند؟ تسهيلاتي در تلفظ براي شاعر فراهم مي‌كند.
14- كلمه‌ي (كشت) در كجاي مصراع با كلمه‌ي (كش) برابر است؟ در آخر مصراع
15- استفاده از هجاي بلند به جاي دو هجاي كوتاه در كدام هجاهاي بيت بسيار رايج است؟ دو هجاي ماقبل آخر
16- در چه صورتي، شاعر مي‌تواند از (قلب) استفاده كند؟ به ضرورت وزن
درس هفتم
طبقه بندي اوزان
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- طبق سنت، اصل هر گروه وزني، چند ركني است؟ چهار ركني
2- از هر وزن چهار ركني، از آخر چند ركن را مي‌توان حذف كرد؟ يك ركن و به ندرت دو ركن
3- هر مصراع بيت از چند «مستفعلن» تشكيل شده است؟ «درياي هستي دم به دم / در چرخ و تاب و پيچ و خم» دو، مربع سالم
4- از تكرار «مفاعيلن» كدام وزن حاصل مي‌شود؟ هزج
5- وزن حاصل از تكرار «فاعلاتن» چه نام دارد؟ رمل
6- وزن «متقارب» از تكرار كدام ركن حاصل شده است؟ فعولن
7- اوزانش شعر فارسي به چند دسته تقسيم مي‌شوند؟ سه دسته
8- از تكرار «مستفعلن» چه وزني حاصل مي‌شود؟ رجز
9- تعداد اوزان پر كابرد شعر فارسي چندتاست؟ بيست و نه
10- بيت «روزگار است اين كه گه عزت دهد گه خوار دارد / چرخ بازيگر از اين بازيچه‌ها بسيار دارد» كدام وزن را دارد؟ رمل مثمن سالم
11- (الول ساتن) تعداد وزن‌هاي شعر فارسي را چند تا دانسته است؟ صد و پانزده
12- پر كاربردترين وزن شعر فارسي كدام است؟ مفاعلن فعلاتن مفاعلن، فعلن
13- وزن رباعي چيست؟ مستفعلن، مستفعلن، مستفعل، فع
14- تقطيع مصراع «هر كسي از ظن خود شد يار من» به اركان چگونه است؟ فاعلاتن، فاعلاتن. فاعلن
15- وزن« فعولن فعولن فعولن فعل» در كدام نوع از مثنوي، كاربرد بسيار دارد؟ مثنوي حماسي
16- «تك وزن» هاي شعر فارسي چندتاست؟ دويست و پنجاه
17- بيت «با من بگو تا كيستي مهري بگو، خوابي، خيالي، چيستي؟ اشكي بگو، آهي بگو» چه وزني دارد؟ رجز مثمن سالم

درس هشتم
نكاتي ديگر .....
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- نام ديگر (وزن دوري) چيست؟ متناوب
2- وزن دوري چيست؟ وزني است كه هر مصراع آن از دو قسمت تشكيل مي‌شود و قسمت دوم تكرار قسمت اول است.
3- اوزان دوري چند مشخصه دارد؟ چهار
4- وزن دوري از كدام اركان ساخته مي‌شود؟ اركان متناوب
5- مصراع «بار غمت مي‌كشم و ز همه عالم خوشم» از تناوب كدام ركن ساخته شده است؟ مفتعلن فاعلن
6- هجاي پاياني نيم مصراع اول در وزن دوري چگونه است؟ هميشه بلند است.
7- هجاهاي هر نيم مصراع در وزن دوري چندتاست؟ پنج يا پنج هجا
8- مصراع «دل مي‌رود ز دستم صاحب دلان خدا را» در تناوب كدام ركن حاصل شده است؟ مستفعلن فعولن
9- كدام وزن از خوش‌ترين وزن‌هاي شعر فارسي است؟ رباعي
10- براي سرودن مثنوي‌ها از چند وزن، استفاده شده است؟ هفت وزن
11- شاهنامه‌ي فردوسي در كدام وزن سروده شده است؟ فعولن فعلون، فعلون فعل
12- وزن (مفاعيلن مفاعيلن فعولن) براي چه داستان‌هايي مناسب است؟ داستان‌هاي عاشقانه
13- منطق‌الطير عطار و مثنوي مولوي در كدام وزن سروده شده است؟ فاعلاتن فاعلاتن فاعلن
14- ويس و رامين فخرالدين گرگاني و خسرو شيرين نظامي در چه وزني سروده شده‌اند؟ مفاعيلن مفاعيلن فعولن
15- صورت منظم (مستفعل مستفعل مستفعل فع) اصل كدام وزن است؟ وزن رباعي
16- از وزن اصلي رباعي، از طريق ابدال چند وزن حاصل مي‌شود؟ ده وزن
17- نيما يوشيج كدام وزن را تند و رقص‌آور مي‌داند؟ مفتعلن مفتعلن مفتعل
18- وزن انتخابي (وقار شيرازي) درباره‌ي مصايب زلزله چگونه وزني است؟ سخت نامناسب، چون وزني شاد و طرب‌انگيز دارد.



درس نهم
گونه‌هاي وزن شعر فارسي
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- وزن شعر فارسي به سبب ثابت بودن شماره‌ي مصوت‌هاي كوتاه و بلند، چگونه وزني است؟ وزن كمّي
2- اوزان شعر فارسي به چند دسته تقسيم مي‌شود؟ دو (رسمي و غير رسمي)
3- اوزان شعر رسمي چند گونه است؟ دو گونه
4- تا چه زماني شعر فارسي اوزان مبتني بر نظم و تساوي هجاها در هر مصراع بوده است؟ تا زمان نيما يوشيج
5- اوزاني كه نظم ميان هجاها را دارد، اما طول مصراع‌ها يك‌سان نيست، چند نوع‌اند؟ سه نوع
6- «مستزاد» چگونه شعري است؟ شعري است كه در پايان هر مصراع آن مصراع كوتاهي مي‌آيد.
7- شعري كه «هر مصراع آن از تكرار نامعين اركان عروضي فعلاتن يا مفاعيلن ساخته مي‌شود» چه نام دارد؟ بحر طويل
8- قالب شعري «هر لحظه به شكلي بت عيار برآمد / دل برد و نهان شد» چيست؟ مستزاد
9- وزن غالب‌ شعرهاي زبان فارسي تاكنون از نظر نظم هجايي، چگونه بوده است؟ مبتني بر نظم و تساوي هجاها در هر مصراع بوده است.
10- مصراع‌هاي كوتاه در انتهاي مستزاد، چه وزني دارد؟ هم وزن هستند، در وزن مصراع‌هاي اصلي
11- «مستزاد» از چه زماني رونق و رواج يافت؟ از دوره ي مشروطيت
12- چه كسي ابتدا «قيد تساوي» را از شعر فارسي برداشت؟ نيما يوشيج
13- چرا فكر يافتن وزني جديد در شاعران پيدا شد؟ چون نظم و تساوي هجاهاي شعر، با مفاهيم و احساسات روزگار متناسب نبود.
14- «وزن نيمايي» به چه مفهوم است؟ شاعر در اين وزن مجبور نيست جمله‌هايش را مساوي بياورد.
15- مصراع در«شعر نيمايي» به چه مفهومي به كار مي‌رود؟ در اين گونه وزن مصراع جايي تمام مي‌شود كه كلام خاتمه يابد.
16- شعر «مي‌تراود مهتاب» در كدم وزن است؟ رمل مخبون
17- تقطيع مصراع «مي‌درخشيد شب‌تاب» چگونه‌است؟ فاعلاتن فع‌لن
18- «تكيه»به‌چه‌معناست؟برجستگي‌اي كه‌فقط‌به يك‌هجاي كلمه داده مي‌شود.
19- در كدام زبان‌ها، زير و بمي نقش مهمي دارد؟ زبان‌هاي چيني و ويتنامي
20- وزن شعر زبان‌هاي (فرانسوي و ژاپني) چه نوع وزني است؟ وزن عددي

درس دهم
تعارف و انواع نقد 1
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «نقد» در لغت به چه معناست؟ جدا كردن دينار و درهم سره از ناسره
2- «نقد» در اصطلاح ادب چيست؟ تشخيص محاسن و معايب سخن
3- «نقد ادبي» به چه معناست؟ شناخت ارزش و بهاي واقعي آثار ابداعي و آفرينش‌هاي ادبي
4- كدام نويسنده نقادان را چون خرمگس‌هايي مي‌داند كه روي پيكر اسب مي‌نشينند و او را نيش مي‌زنند.... چخوف، نويسنده‌ي روسي
5- «نقد» در زبان گفتار به چه چيزي اطلاق مي‌شود؟ به بهاي مال و غيره
6- «تكنيك» در نوشته به چه معناست؟ خصوصيات فني‌اي كه داستان‌نويس يا نمايش‌نامه نويس در اثر خود به كار مي‌گيرد.
7- منظور از «نقد لغوي» چيست؟ بررسي و ارزيابي كاربرد زبان و اصول و قواعد آن
8- «كلمه» چه موقع مي‌تواند معني و مفهوم خود را القا كند؟ زماني كه درست و در جاي خود به كار رود.
9- مسئله‌ي مترادفات در كدام حوزه‌ي نقد قرار مي‌گيرد؟ نقد لغوي
10- «بحث در چگونگي كاربرد فنون بلاغي در شعر و نثر و ارزش اعتبار آن» چه نوع نقدي است؟ نقد فني
11- (نقد فني) را در چه كساني پايه ريزي كردند؟ ارسطو و اريستاك
12- مهم‌ترين نوع نقد در ادب عربي و فارس، چه نقدي است؟ نقد فني
13- در ادب فارسي قديم چه كساني به بحث در اصول و قواعد نقد فني پرداخته‌اند؟ رشيدالدين وطواط و شمي قيس رازي
14- چه‌چيزي موسيقي‌دركلام‌را به‌وجودمي‌آورد؟كميّت‌و ريتم، هماهنگي حروف
15- «ارتفاع»به‌چه‌معناست؟ عبارت است از واحدهاي متقارن و متكرّر يك وزن
16- چه كسي (نقد فني) را در روم باستان بنيان نهاد؟ هوراس
17- «بررسي كامل بلاغت، اعم از معاني، بيان و بديع» در حوزه‌ي كدام نوع نقد است؟نقد فني
18- چه كساني در ادب عرب به بحث اصول و قواعد نقد فني پرداختند؟ قدامّه بن جعفر، ابو هلال عسكري و عبدالقادر جرجاني

درس يازدهم
تعارف و انواع نقد 2
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «نقد زيبايي شناسي» چه نوع نقدي است؟ بررسي جوهر هنر دور از محتواي خاص آن است.
2- ريشه‌ي «نقد زيبايي شناسي» را در اروپا، در آثار چه كساني مي‌توان يافت؟ كالريج و ادگار آلن‌پو
3- عبارت «انشاي آثار ادبي در حكم بنايي است كه معمار مي‌سازد و آن‌چه اهميت دارد، هماهنگي و توازن است» از كيست؟ ادگار آلن‌پو
4- مكتب ادبي «پارناس» در كجا به وجود آمد؟ فرانسه
5- اصطلاح «هنر براي هنر» را نخستين بار چه كسي اعلام كرد؟ ويكتور هوگو
6- از بزرگ‌ترين نمايندگان مكتب هنر پارناس- چه كسي را مي‌توان نام برد؟ لوكنت دوليل
7- نقد كدام شاعران در قرن بيستم تا حدي با نقد زيبايي شناسي هم ريشه است؟ ريجاردز عزرا پوند وتي اس اليوت
8- اصول نظريه‌ي ريچاردز مبتني بر چيست؟ توجه منتقد به دلالت الفاظ و اوزان شعر و استعارات و لحن كلام
9- از قديم‌ترين شيوه هاي نقد، كدام است؟ نقد اخلاقي
10- نظر (ارسطو) راجع به شعر چيست؟ حدف شعر، خاصه تراژدي بايد تصفيه يا تزكيه‌ي نفس باشد.
11- اهل كليسا در قرون وسطي، شعر را چه مي‌ناميدند؟ غذاي شيطان
12- عبارت «هدف يك اثر ادبي اين است كه به آدمي عشق به تقوا و وحشت از نابكاري را القا كند» از كيست؟ ديدرو
13- «نقد اجتماعي» چيست؟ نشان دادن ارتباط ادبيات با جامعه تأثير جامعه در ادبيات
14- كدام منتقد ادبيات را محصول «رمان، محيط اجتماعي و نژاد مي‌داند»؟ هيپوليت تن
15- عبارت «هنر جهان پسند همواره ملاك ثابت و معتبري با خويشتن دارد و آن ملاك، معرفت ديني و روحاني است.» درباره ي كدام نوع نقد است؟ نقد اخلاقي
16- «هوراس» ارزش شعر را در چه مي‌داند؟ در سودمندي وز يبايي ان
17- از ميان تجدد خواهان و مشروحه خواهان كه براي شعر، شرايط اخلاقي قابل بودند، چه كساني را مي‌توان نام برد؟ آخوندزاده، ميرزا آقاخان كرماني و اديب الممالك فراهاني
18- در ميان اثار شاعران و نويسندگان ايران، آن چه متعلق به جنبه‌هاي اجتماعي است، چگونه بيان شده است؟ يا رنگ ديني و اخلاقي دارد و يا انگيزه‌ي ملي و ميهني
19- «نقد روان‌شناسي» به چه معناست؟ بيان جريان باطني و احوال دروني شاعر يا نويسنده

درس دوازدهم
تحليل آثار مهم نظم و نثر
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- كدام كتاب، شاهكار آثار حماسي ملي ايران، است؟ شاهنامه‌ي فردوسي
2- شاهنامه‌ي فردوسي به كدام سبك سروده شده است؟ سبك خراساني
3- شاهنامه‌ي فردوسي چند دوره را شامل مي‌شود؟ سه دوره
4- از عهد كيومرث تا ظهور فريدون مربوط به كدام دوره است؟ دوره‌ي اساطيري
5- دوره‌ي پهلواني حماسي از زماني كدام پادشاه شروع مي‌شود؟ فريدون
6- كشف آتش و جدا كردن آهن از سنگ در كدام دوره صورت مي‌گيرد؟ دوره‌ي اساطيري
7- ظهور زرتشت پيغمبر در زمان كدام پادشاه است؟ گشتاسب
8- كدام كتاب در درجه‌ي اول مأخذ تدوين شاهنامه بوده است؟ شاهنامه‌ي منثور ابومنصوري
9- شاهنامه‌ي فردوسي چند بيت دارد؟ شصت هزار
10- نظم «شاهنامه» چند سال طول كشيد؟ سي و پنج يا چهل سال
11- «ضحاك» در پايان كدام دوره به حكومت مي‌رسد؟ عهد اساطيري
12- نام برادر رستم كه او را از بين مي‌برد، كيست؟ شغاد
13- «جمله‌ي اسكندر مقدوني به ايران در زمان كدام پادشاه است؟ دارا
14- هدف فردوسي از تدوين شاهنامه گذشته از احياي زبان فارسي، چه بوده است؟ تقويت روحيه‌ي مبارزه‌جويي با بيگانگان و بيگانه پرستان
15- «خيام» در چه قرني زيسته است؟ اواخر قرن پنجم و اوايل قرن ششم
16- «رباعيات خيام» را چه كسي به زبان انگليسي ترجمه كرده است؟ فيتز جرالد
17- «شيوه‌ي عراقي» را چه كسي در قالب مثنوي و داستان در ادب فارسي وارد كرد؟ نظامي گنجه‌اي
18- مهمترين اثر «نظامي گنجوي» كدام كتاب است؟ خسرو و شيرين
19- قديمي‌ترين كسي كه از «خيام» به عنوان شاعر ياد كرده است، كيست؟ شهروزي در اواخر قرن ششم
20- موضوع كتاب «هفت پيكر» چيست؟ داستان شادخواري‌ها و كامروايي‌هاي بهرام گور

درس سيزدهم
تحليل آثار مهم 2
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- «مثنوي معنوي» چند بيت و چند دفتر است؟ بيست و شش هزار بيت در شش دفتر
2- چه كسي از مولوي خواست كه به شيوه‌ي سنايي و عطار، مثنوي‌اي به نظم درآورد؟ حسام‌الدين چلبي
3- چه نامي بر مثنوي نهاده‌اند؟ قرآن عجم
4- مبناي كتاب مثنوي بر چيست؟ حكايت و تمثيل
5- «ني» در مثنوي مولوي به چه معناست؟ روح سرگشته‌ي انسان كه از اصل خود دور مانده است.
6- چرا مثنوي را (قرآن عجم) ناميده‌اند؟ چون نزديك 745 حديث نبوي تفسير شده و 528 آيه، در كتاب آمده است.
7- «حافظ» در چه قرني زيسته است؟ قرن هشتم
8- حافظ لقب «محتسب» را به كدام حاكم شيراز داده است؟ محمد مبارز‌الدين
9- زمان كدام حاكم، دوره‌ي تكفير حافظ» است؟ شاه شجاع
10- از لحاظ تقسيمات كلي سبك شعر حافظ، چه سبكي است؟ سبك عراقي
11- كدام آرايه‌هاي معنوي، بيشتر در شعر حافظ ديده مي‌شود؟ ايجاز و ايهام
12- نماينده‌ي واقعي شعر دوره‌ي صفويه و سبك هندي كيست؟ صائب تبريزي
13- «قالب» بيشترين اشعار صائب تبريزي چيست؟ غزل
14- از لحاظ فكر و مضون، صائب چه مضاميني را بيشتر از ديگر شاعران هم دوره‌ي خود دارد؟ حكمت و عرفان
15- براي آزادگي و ستايش آزادي كه حافظ در شعر خود دارد، به او چه لقبي داده‌اند؟ رند
16- سبك خاص شعر حافظ، چه سبكي است؟ سبك والا
17- انقلابي كه در روح (مولوي) به وجود آمد، از برخورد با چه كسي بود؟ شمس تبريزي
18- حكايت‌هاي «مثنوي معنوي» به چه شيوه‌اي است؟ داستان در داستان
19- «ناله‌ي ني» در مثنوي به چه مفهومي است؟ روحي سرگردان و جوياي اصل
20- «زبان و بيان مولوي» در مثنوي چگونه است؟ زبان اديبانه را به كار نمي‌گيرد و از آن دوري مي‌گزيند.

درس چهاردهم
تحليل آثار مهم- نثر
دانستني‌هاي مربوط به درس
1- بهترين نمونه‌هاي نثر فارسي، كدام كتاب‌ها هستند؟ تاريخ بيهقي، قابوس نامه و گلستان سعدي
2- كدام كتاب شاهكار نثر مرسل است؟ تاريخ بيهقي
3- نام ديگر «تاريخ بيهقي» چيست؟ تاريخ مسعودي
4- اهميت تاريخ بيهقي در چيست؟ تاريخ‌نويسي و هنر نويسندگي
5- چرا كتاب بيقهي از نظر فن تاريخ‌نگاري اهميت زياد دارد؟ مورخ سعي كرده است حقايق تاريخي را با دروغ‌گويي‌هاي بي‌مورد در نياميزد.
6- براي پرهيز از تعارفات و دروغ‌گويي‌هاي بي‌مورد بيهقي از چه عواملي استفاده مي‌كند؟ از يك طرف مشاهدات خود را بيان مي‌كند و از سويي ديگر بر افراد قابل اعتماد تكيه مي‌كند.
7- «ايجاز» به چه معناست؟ گرفتن بيشترين معني از كمترين واژه
8- كتاب «قابوس‌نامه» در چه قرني نوشته شده است؟ از آثار منثور اواخر قرن پنجم است.
9- نويسنده‌ي «قابوس‌نامه»كيست؟عنصرالمعالي‌كي‌كاووس بن قابوس و شمگير
10- نام اصلي كتاب «قابوس‌نامه» چيست؟ نصيحت‌نامه
11- نثر كتاب «قابوس‌نامه» چه نوع نثري است؟ نثري است ساده و روان كه لغات عربي در آن اندك است.
12- «گلستان» در چه سالي نوشته شده است؟ ششصد و پنجاه و شش
13- «گلستان» چند باب دارد؟ هشت
14- نثر سعدي در گلستان چگونه است؟ تركيبي است نو ميان نثر مصنوع و نثر مرسل و پيوندي زيبا ميان آن دو سبك
15- اهميت كتاب «گلستان» گذشته از محتواي آن، در چيست؟ هنر نويسندگي سعدي
16- هم نقشي از خود به يادگار گذارد و هم خلق را نصيحتي كند.
17- منظور بيهقي از (پدريان و پسريان) چه كساني است؟ پدريان: طرفداران اميرمحمد و پسريان طرفداران سلطان مسعود هستند.
18- محل شكست سلطان مسعود كجا بود؟ دندانقان